Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Şol ki biñ cān alur ey dil gül gibi bir ḫandeye
Raḥm idüp n’ola gülümserse ‘aceb ben bendeye
Gördügüm gibi leb-i gül-nāruña cān virdigüm
Nesne virmek ‘ādetā vardur kişi ṭurfandaya
Hīc baḳmaz ḫāk-i pāyüñde dile zülf-i ḫamuñ
Ger k’ideyidi naẓar kendü gibi efgendeye
Dikdi göz ḫaddüñe zülfüñden gider göñlüm velī
Dün içinde gitmek olmaz āteş-i tābendeye
Mihr-i ruḫsārına ḳarşu virdüñ āḫir cānuñı
Minnetüñ yoḳ mı Münīrī ṭāli‘-i ferḫundeye

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, gül gibi bir gülüşle bin can alan o güzel, merhamet edip ben kuluna gülümserse buna şaşılır mı.

2. Nar çiçeği gibi dudağını görür görmez ona canımı verdim; turfanda (mevsimin ilk yemişi) için insanın bir şey vermesi âdettir.

3. Kıvrım kıvrım zülfün, ayağının toprağındaki gönle hiç bakmaz; keşke kendisi gibi düşkün olana bir kez baksaydı.

4. Gönlüm gözünü yanağına dikti, zülfünün içinden (ona) gidiyor; ama gece içinde parlayan ateşe gidilmez.

5. Münîrî, sonunda yanağının güneşine karşı canını verdin; uğurlu talihine minnet borcun yok mu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz seksen üçüncüsüdür (tg 283). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-E" olarak verir; kafiye "-nde" ve "-nda" seslerine dayanır: ḫande, bende, ṭurfanda, efgende, tābende ve ferḫunde. Kafiye kelimelerinin çoğu Farsçadır; "turfanda" ise Kubbealtı Lugatı'na göre Farsça "tervende" kelimesinden gelmiştir. Gazel üç divan nüshasında da (VT 165a, VY 142a, Ü 53a) bulunur. Neşirdeki tek nüsha farkı beyitlerin sırasıyla ilgilidir: üçüncü ve dördüncü beyitler Ü nüshasında yer değiştirmiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada gülüş ile gül arasında bir tenasüp vardır: sevgili gül gibi açılan bir gülüşle bin can alır. Âşık kendini Kubbealtı'nın kul diye açıkladığı "bende" kelimesiyle anar ve sevgiliden yalnız bir gülümseme bekler. "Ḫande" ile "bende" kafiyesi ses bakımından da birbirine yakındır.

İkinci beyit gündelik bir âdete dayanır. Kubbealtı Lugatı "turfanda" kelimesini mevsiminden önce ya da mevsim başında yetiştirilmiş meyve, sebze diye açıklar ve Fâik Reşat'tan, turfanda kabak getiren birine "hediyene mukābil ne kadar ihsan istersin" diye sorulan bir sahneyi örnek verir. Turfanda yemişe karşılık bir bahşiş vermek bilinen bir âdettir; âşık da sevgilinin nar çiçeği gibi dudağını ilk görüşte ona canını vermiştir. Dudak taze, ilk yemiştir; can da onun bedelidir.

Üçüncü beyitte Kubbealtı'nın eğri, bükülmüş diye açıkladığı "ḫam" sıfatı zülfü niteler; aynı sözlük "efgende" kelimesini yıkılmış, düşkün, çaresiz ve tutkun diye açıklar. Zülüf aşağıya sarkar, yani o da "düşmüştür"; gönül de sevgilinin ayağının toprağına düşmüştür. Zülfün kendisi gibi düşkün olan gönle bakmaması bu ortaklık üzerinden sitem konusu olur (bizim tespitimizdir). Dördüncü beyitte Kubbealtı'nın eski Türkçede gece anlamını kaydettiği ve "dün içi: gece vakti" örneğini verdiği "dün" kelimesi kullanılır. Zülüf gece, yanak ise Kubbealtı'nın parlayan diye açıkladığı "tâbende" bir ateştir; gece karanlığında ateşe doğru yürümek tehlikelidir.

Mahlas beytinde Kubbealtı'nın hem güneş hem sevgi diye açıkladığı "mihr" kelimesi yanakla birlikte kullanılır; yanağın güneşi aynı zamanda sevgi anlamını da çağırır (bizim tespitimizdir). Kubbealtı "tâli‘" kelimesini doğan ve baht, talih diye, "ferhunde" kelimesini uğurlu, kutlu diye açıklar. Güneş, doğuş ve talih kelimeleri bir tenasüp kurar: âşık güneş gibi yanağa karşı can vermiştir ve bunu uğurlu bir talih sayar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar