Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ġālib işüm bitdi yetişdi ḳılıcuñ çün başa
Kişi ḳurtulmaz geñezlik ile ṣu başdan k’aşa
Girmedümse göñlüñe sa‘y ile ben ‘ayb itmezem
Ḳıl geçer mi cehd ile ey seng-dil ḳatı ṭaşa
Ḳorḳaram senden be-ġāyet yine ey dīvāne dil
Başladı ṣular bulandı şöyle ırmaḳlar ṭaşa
Gūyiyā bād-ı ḫazāndan lāledür düşmiş yire
Reh-güẕāruñda ki düşdüm ġarḳ olup ḳanlu yaşa
Raḥm iderseñ baña şuñdan öñdin it kim diyeler
Gitdi dünyādan Münīrī ḫaste-dil sen biñ yaşa

Günümüz Türkçesiyle

1. Galiba işim bitti, çünkü kılıcın başıma ulaştı; su baştan aştıktan sonra insan "geñezlik" ile kurtulamaz. (Bu kelimenin anlamını sözlüklerde doğrulayamadık; mısraın genel anlamı, iş işten geçtikten sonra kurtuluş olmadığıdır.)

2. Çabalamakla gönlüne giremediysem bunu ayıp saymam; ey taş yürekli, kıl çabalamakla katı taşa geçer mi.

3. Ey divane gönül, senin için yine çok korkuyorum: sular bulandı, ırmaklar taşmaya başladı.

4. Kanlı gözyaşına batıp yoluna düşmem, sanki güz yelinin yere düşürdüğü bir laledir.

5. Bana acıyacaksan bundan önce acı ki desinler: "Gönlü hasta Münîrî dünyadan gitti; sen bin yaşa."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz seksen birincisidir (tg 281). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Kafiye "-aşa" sesine dayanır: başa, aşa, ṭaşa, ṭaşa, yaşa ve yaşa. Ersoy'un giriş bölümündeki redif listesinde 281 numarası "-İne" redifi altında görünür; oysa bu gazelin beyitleri "-aşa" ile biter, "-ına" ile biten gazel ise bir sonraki gazeldir (tg 282) ve listede yer almaz. Bu yüzden listede bir dizgi kayması olduğunu düşünüyoruz (bizim tespitimizdir). Gazel üç divan nüshasında da (VT 164b, VY 140a, Ü 57a) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin kafiyesi bir cinas zinciridir. İkinci beyitteki "ṭaşa" (taşa, taş nesnesine) ile üçüncü beyitteki "ṭaşa" (taşmaya) yazılış ve söylenişte aynı, anlamca farklıdır; dördüncü beyitteki "yaşa" (gözyaşına) ile beşinci beyitteki "yaşa" (yaşa, ömür sür) de aynı biçimde birbirine karşılık verir. Matladaki "başa" ve "aşa" sözleri de bu ses dizisine katılır (bizim tespitimizdir).

Matlada Kubbealtı Lugatı'nın öyle görünüyor ki, anlaşılan diye açıkladığı "gāliba" anlamında "ġālib" ile kılıcın başa erişmesi anlatılır. Aynı sözlük "başından aşmak" deyimini haddinden fazla olmak diye açıklar ve Şeyh Gālib'in "Başımdan aştı sîrâb-ı keder" mısraını örnek verir. "Su başından aştı" sözü işin artık kurtarılamayacağını anlatır. Mısradaki "geñezlik" kelimesinin anlamını ise sözlüklerde bulamadık. İkinci beyitte Kubbealtı'nın taş yürekli, katı kalpli diye açıkladığı "seng-dil" sıfatıyla sevgiliye seslenilir. Bir kılın çabalamakla taşa giremeyeceği gibi âşık da çabasıyla sevgilinin katı gönlüne giremez; bu söyleyiş irsal-i mesel niteliğindedir (bizim tespitimizdir). Kıl ile taş arasında incelik ve katılık bakımından bir tezat vardır.

Üçüncü beyitte suların bulanması ve ırmakların taşması, divane gönlün coşkusunu ve gözyaşı selini birlikte anlatır (bizim okumamızdır). Dördüncü beyitte âşık kendini güz yelinin yere düşürdüğü bir laleye benzetir; kanlı gözyaşı lalenin kızıl rengine karşılık gelir. Mahlas beyti ölen için söylenen "dünyadan gitti" sözünü ve kalana edilen "sen bin yaşa" duasını yan yana getirir; bu sözlerin bir başsağlığı kalıbı gibi kullanıldığını düşünüyoruz (bizim tespitimizdir). Kubbealtı "yaşamak" maddesinde "Bin yaşa" kalıbını kaydeder. Âşık, sevgilinin merhametinin ölümünden sonraya kalmamasını ister. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Münîrî maddesi, şairin cinasın bütün türlerini başarıyla uyguladığını ve atasözleriyle deyimleri şiire yerleştirme geleneğinde başarılı olduğunu belirtir; bu gazel her iki özelliğe de örnek olabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "gāliba", "baş" (başından aşmak), "senkdil" ve "yaşamak" maddeleri. https://lugatim.com/s/senkdil

Çevrimiçi kaynaklar