Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Şol ḥūr-ı perī-çihre k’olur ṭavr-ı beşerde
Rūḥumdur o kim menzili var küllī ṭamarda
Bu vech ile çeşmüñi görüp ḫᵛāb ile didüm
Elbette bahār uyḫu virür vaḳt-i seḥerde
Gördi dil ölür sīnede peykān-ı ḫadengüñ
Aġzına ṣu ṭamzurmaġ içün ḳaldı cigerde
Ḳanlu yaşı perverdesidür kūh-kenüñ hep
Her lāle ki dāġ ile biter kūh u kemerde
Sen āteş-i ‘ışḳa düşeli şöyle Münīrī
Āhum odıla ḳaldı felek küllī şererde

Günümüz Türkçesiyle

1. İnsan kılığında olan o peri yüzlü huri, benim ruhumdur; onun konağı bütün damarlarımdadır.

2. Gözünü böyle uykulu görüp dedim ki: elbette bahar, seher vaktinde uyku verir.

3. Gönül, okunun temreninin göğüste ölmek üzere olduğunu gördü; onun ağzına su damlatmak için ciğerde kaldı. (Beyit iki türlü okunabilir: ciğerde kalan gönül de olabilir, temren de.)

4. Dağda ve dağ belinde dağlı olarak biten her lale, baştan sona dağ delen Ferhad'ın kanlı gözyaşının beslediği bir fidandır.

5. Münîrî, sen aşk ateşine böyle düşeli beri, ahımın ateşiyle felek baştan başa kıvılcımlar içinde kaldı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz seksen dördüncüsüdür (tg 284). Vezin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-dE" olarak verir; kafiye "-r" sesine dayanır: beşer, ṭamar, seḥer, ciger, kemer ve şerer bu bulunma ekiyle beyit sonlarını kurar. Matla ile son beyitte "küllī" (bütün, tamamen) kelimesi tekrarlanır ve gazelin başı ile sonu böylece birbirine bağlanır (bizim tespitimizdir). Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 165b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada Kubbealtı Lugatı'nın cennet kızı, çok güzel kız ya da kadın diye açıkladığı "hûr" kelimesi kullanılır. Sevgili insan kılığına girmiş bir huridir; âşık onu kendi ruhu sayar ve ruhun bütün damarlarda dolaşması gibi sevgilinin de bütün damarlarında oturduğunu söyler. İkinci beyitte sevgilinin uykulu gözü bahar sabahlarının uykusuna bağlanır. Seher vakti ile bahar arasında kurulan ilgi, sevgilinin mahmur bakışını tabiat olayıyla açıklayan bir hüsn-i talildir (bizim tespitimizdir).

Üçüncü beyit gazelin en sıra dışı tablosunu çizer. Kubbealtı "hadeng" kelimesini ok, "peykân" kelimesini okun ucundaki sivri demir, temren diye açıklar. Göğse saplanan temren ölmekte olan biri gibi düşünülür; gönül de, ölmek üzere olanın ağzına su damlatma âdetince, onun yanında ciğerde kalır (âdetin anıldığı bizim okumamızdır). Temren de gönül de aynı yaranın içindedir; ok ile âşık arasındaki düşmanlık burada bir yakınlığa dönüşmüştür.

Dördüncü beyitte Ferhad ile Şirin hikâyesine telmih vardır. Kubbealtı "kûh-ken" terkibini dağı delen, dağı kazan diye açıklar ve bu sözün Ferhad için kullanıldığını kaydeder. Aynı sözlük "dâğ" kelimesine kızgın demirle vurulan damga, aşkın verdiği yanıklık ve lale, gelincik gibi çiçeklerin göbeğindeki siyahlık anlamlarını verir. Lalenin siyah lekeli göbeği Ferhad'ın aşk yarasıdır; lalenin kırmızısı da onun kanlı gözyaşlarıyla beslenmiştir. Bu bir hüsn-i talil örneğidir (bizim tespitimizdir). "Kemer" kelimesini burada dağın beli, yamacı diye anlıyoruz (bizim okumamızdır); "kûh u kemer" ile "dâğ" arasında ses benzerliği de vardır.

Mahlas beytinde Kubbealtı'nın kıvılcımlar diye açıkladığı "şerer" kelimesiyle gökyüzü kıvılcımla dolar. Ahın ateşinin göğe yükselip kıvılcım saçması, yıldızları âşığın ahından sıçrayan kıvılcımlar olarak gösterir (bizim okumamızdır). Beyitte şair kendine "sen" diye seslenir, ardından "āhum" diyerek birinci kişiye geçer.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar