Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ṣubḥ-gāh-ı ṭal‘at-ı vaṣluñ diyü her ṣubḥ-gāh
Dil dem-i serd ile bād-ı ṣubḥ gibi ider āh
Düşeli kevn-i fesāda ġayre ḳılmaġın naẓar
Yıḳdı dil mülkin ser-ā-ser dīde-i ḫāne-siyāh
Fī’l-mes̱el bu ṭurfetü’l-‘ayn içre zāyil olanuñ
Ḥayf ola mı kim kişi varlıġına ide nigāh
Ġāfil olma dehr elinden göz yaşını gör göñül
Reh-güẕār-ı seyl ü ṭūfān içre olmaz ḫᵛāb-gāh
Ceẕbe-i ‘ışḳuñla kend’özin yitirdise Münīr
Devlet anuñ pādşāh-ı vaḳt olupdur pādşāh

Günümüz Türkçesiyle

1. Her sabah vakti gönül, "Vuslatının yüzünün doğacağı sabah (ne zaman)" diye sabah rüzgârı gibi soğuk bir nefesle âh eder.

2. Bu oluş ve bozuluş dünyasına düştüğünden beri başkalarına bakmakla, evi kara göz gönül ülkesini baştan başa yıktı.

3. Mesela göz açıp kapayıncaya kadar yok olup giden şeyin varlığına insanın bakması yazık olmaz mı?

4. Ey gönül, zamanenin elinden gafil olma, gözyaşını gör; sel ve tufanın geçtiği yolda uyuyacak yer olmaz.

5. Münîr senin aşkının cezbesiyle kendini kaybettiyse devlet onundur; o, vaktin padişahı olarak padişah olmuştur. (İkinci mısra "zamanın padişahı ona padişah olmuştur" diye de okunabilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz seksen yedincisidir (tg 287). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazel Ersoy'un giriş bölümündeki redif listesinde yer almaz; redifsizdir ve kafiye "-āh" sesine dayanır: ṣubḥ-gāh, āh, siyāh, nigāh, ḫᵛāb-gāh ve pādşāh. Matlaın ilk mısraı "ṣubḥ-gāh" kelimesiyle başlayıp aynı kelimeyle biter; mahlas beytinin ikinci mısraında da "pādşāh" kelimesi iki kez geçer. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 166a) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir sevgili gazelinden çok dünyanın geçiciliği üzerine kurulmuş, tasavvufa yakın bir şiirdir (bizim okumamızdır). Matlada gönül, sabah rüzgârı gibi soğuk bir nefesle sevgilinin yüzünün doğacağı sabahı bekler. Kubbealtı Lugatı "tal'at" kelimesini yüz, güzel yüz diye açıklar; "serd" kelimesini de soğuk diye verir ve Fuzûlî'nin "Alâmet âh-ı serd ü rûy-ı zerd ü eşk-i âlimdir" mısraını örnek gösterir. Bu mısrada soğuk âh, aşk derdinin işaretleri arasında sayılır.

İkinci beyitte Kubbealtı'nın "bir taraftan var olma, bir taraftan mahvolma" diye açıkladığı "kevn ü fesâd" terkibi dünyayı anlatır. Göz bu dünyaya düştüğünden beri başkalarına bakmış ve gönül ülkesini yıkmıştır. "Ḫāne-siyāh" kelime kelime "evi kara" demektir; gözün siyahını ve bahtsızlığı birlikte düşündürür (bizim okumamızdır). Üçüncü beyitte Kubbealtı'nın göz açıp kapayıncaya kadar geçen zaman diye açıkladığı "tarfetü'l-ayn" terkibi kullanılır; aynı sözlük "zâil" kelimesini devamlı ve kalıcı olmayan, yok olan diye verir. Göz açıp kapayıncaya kadar yok olan dünyaya bakmak, göz için yazık sayılır; böylece ikinci ve üçüncü beyitlerde hep gözün bakışı söz konusudur.

Dördüncü beyitte gözyaşları sele ve tufana benzetilir. Kubbealtı "rehgüzâr" kelimesini geçilen yol, "hâbgâh" kelimesini uyunan yer diye açıklar. Selin geçtiği yolda uyunmaz; gözyaşı seli de gönlü gaflet uykusundan uyandırmalıdır.

Mahlas beytinde Kubbealtı'nın tasavvufta Allah'ın kulunu kendine çekmesinden doğan kendinden geçme hâli diye açıkladığı "cezbe" kelimesi geçer. Aşkın cezbesiyle kendini kaybeden kişi gerçek devlete ermiş ve padişah olmuştur. Kubbealtı'nın "zâil" maddesinde örnek verilen Aziz Mahmud Hüdâyî beyti, "Bir pâdişâha kul ol kim / Mülkü zâil olmaz ola", üçüncü beyitteki geçicilik düşüncesini mahlas beytindeki padişahlıkla birleştiren bir söyleyiştir; Münîrî'nin gazeli de geçici olana bakmamayı ve kalıcı devleti aşkta aramayı öğütler (bizim okumamızdır).

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar