Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Dilden ḫadeng sīneme ṣapmaḳ ne fāyide
Göñlümi çün yapar yine yıḳmaḳ ne fāyide
Elden çıḳarma gevher-i ‘ışḳı göñül ṣaḳın
Āḫir yitiricek kişi bulmaḳ ne fāyide
Kūyumda ḳopdı diyü raḳībe ne meyl ider
Azġun olana Mekkede ḳopmaḳ ne fāyide
Ġam leşkeri ki günde yıḳar milket-i dili
Bunca bu bir ḫarābeyi çatmaḳ ne fāyide
Yumsam gözümi yār ile dir yine dil Münīr
İv uġrusına ḳapuyı yapmaḳ ne fāyide

Günümüz Türkçesiyle

1. Okun gönülden sapıp sineme gelmesinin ne faydası var; madem gönlümü yine yapıyorsun, onu yıkmanın ne faydası var.

2. Ey gönül, aşk cevherini elden çıkarmaktan sakın; insan sonunda kaybedecekse bulmanın ne faydası var.

3. (Sevgili) "Benim mahallemde yetişti" diye rakibe neden meyleder; yoldan çıkmış olana Mekke'de doğmanın ne faydası var.

4. Gam ordusu gönül ülkesini her gün yıkarken bu harabeyi bunca kez yeniden çatmanın (kurmanın) ne faydası var.

5. Münîr, gözümü yumsam da gönül yine sevgiliyle beraberdir; ev hırsızına karşı kapıyı kapatmanın ne faydası var.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz seksen dokuzuncusudur (tg 289). Vezin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "ne fāyide" olarak verir. Redif her beyitte bir soru kurar ve kafiye, redifin önündeki fiillerin mastar biçimine dayanır: ṣapmaḳ, yıḳmaḳ, bulmaḳ, ḳopmaḳ, çatmaḳ ve yapmaḳ. Gazel yalnız Vatikan nüshasında (VT 166b) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redif "ne faydası var" sorusudur ve her beyit bir boşuna çabayı gösterir. Matlada Kubbealtı Lugatı'nın ok diye açıkladığı "hadeng" kelimesi geçer. Sevgilinin oku gönle yönelmiş ama sineye sapmıştır; sevgili gönlü hem yapar hem yıkar. "Yapmak" ile "yıkmak" arasındaki karşıtlık dördüncü beyitte gönül ülkesini yıkan gam ordusu ile harabeyi yeniden "çatma" çabası arasında tekrarlanır. Kubbealtı "çatmak" fiilinin anlamları arasında bir binanın parçalarını birbirine bağlayarak kurmayı sayar; "milket" kelimesini de mülk kelimesinin nazımda kullanılan eski biçimi diye açıklar.

Üçüncü beyit bir hayat bilgisi gibi söylenmiştir. Kubbealtı "azgın" kelimesinin anlamları arasında doğru yoldan ayrılmış, baştan çıkmış olanı sayar; "kopmak" fiilinin Eski Türkçedeki anlamını da "yerinden kalkmak; çıkmak, başlamak" diye verir ve ortaya çıkmak, zuhur etmek anlamını kaydeder. Sevgili rakibe, kendi mahallesinde yetişti diye yakınlık gösterir; şair ise yoldan çıkmış birinin Mekke'de doğmuş olmasının da ona bir şey kazandırmayacağını söyler. Mısra bir atasözü söyleyişini andırır, ama aynı biçimde kayıtlı bir atasözü bulamadık. "Kūyumda" kelimesini sevgilinin ağzından söylenmiş bir söz diye anlıyoruz.

Mahlas beyti gazelin en canlı tablosudur. Âşık sevgiliyi görmemek için gözünü yumar, ama gönül yine onunla beraberdir; hırsız evin içindedir ve kapıyı kapatmak işe yaramaz. Kubbealtı "uğru" kelimesini hırsız diye açıklar; "yapmak" fiilinin Eski Türkçedeki anlamını da "örtmek, kapatmak; ağ atmak; inşâ etmek" diye verir. Böylece "kapıyı yapmak" burada kapıyı kapatmak demektir. Aynı fiil matlada "gönlü yapmak", yani onarmak anlamında kullanılmıştır; şair bir fiili iki ayrı anlamıyla gazelin başına ve sonuna yerleştirmiştir (bizim tespitimizdir). Kubbealtı'nın "hırsız" maddesinde örnek verilen "Hırsıza kilit olmaz" sözü de beyitteki düşünceye yakındır. TDV İslâm Ansiklopedisi Münîrî'nin atasözlerini ve deyimleri şiire yerleştirme geleneğinde başarılı olduğunu belirtir; bu gazelin üçüncü ve beşinci beyitleri bu söyleyişe örnek sayılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "hadeng", "çatmak", "milket", "azgın", "kopmak", "uğru", "yapmak" ve "hırsız" maddeleri. https://lugatim.com/s/yapmak

Çevrimiçi kaynaklar