Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Görünelden gözüme bu vech ile ey dil Memi
Seyl-i eşk ile geçer yaşlu gözümüñ her demi
Yār-ı gendüm-gūnumuñ ḫālin görüp didi göñül
Ġālibā bu dānedür yoldan çıḳaran Ādemi
Şol ḳadar kim dikdiler cismümde tīġuñ yarasın
Ṣanki bu delḳ-i muraḳḳa‘ birle oldum Edhemī
Eksük itme sīneden tīr-i ḫadengüñ yarasın
Ḫod bilürsin kim dil-i mecrūḥuñ oldur merhemi
Tāb-ı ḫurşīd ile gerçi götrilür şebnem Münīr
Bu ‘araḳlar āftāb üstinde ṣaḳlar şebnemi

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, Memi gözüme bu yüzle (bu biçimde) görüneli beri yaşlı gözümün her anı gözyaşı seliyle geçer.

2. Buğday benizli sevgilimin benini görünce gönül dedi: galiba Âdem'i yoldan çıkaran tane budur.

3. Bedenime kılıcının yarasını o kadar diktiler ki sanki bu yamalı hırkayla Edhemî (İbrâhim b. Edhem gibi bir derviş) oldum.

4. Okunun yarasını sinemden eksik etme; bilirsin ki yaralı gönlünün merhemi odur.

5. Münîr, gerçi güneşin harareti çiyi kaldırır (kurutur); ama bu ter damlaları güneşin üstünde çiyi saklar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin iki yüz doksan yedincisidir (tg 297). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Gazel Ersoy'un giriş bölümündeki redif listesinde yer almaz; kafiye "-emi" sesine dayanır: Memi, demi, Ādemi, Edhemī, merhemi ve şebnemi. Gazel iki divan nüshasında (VT 168a, VY 141b) bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir. Matladaki "Memi" kelimesi neşirde büyük harfle basılmıştır; bu, Ersoy'un onu bir özel ad olarak okuduğunu gösterir. Bu adın kime ait olduğuna dair kaynaklarda bilgi bulamadık.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin kafiye kelimeleri birbirinden çok farklı alanlardan gelir: bir kişi adı, zaman bildiren "dem", peygamber adı Âdem, bir derviş nisbesi, merhem ve çiy. Matlada "bu vech ile" sözü, Kubbealtı Lugatı'nın hem yüz hem tarz, biçim diye açıkladığı "vech" kelimesiyle iki türlü anlaşılabilir.

İkinci beyit Âdem kıssasına dayanır. Kubbealtı "gendüm" kelimesini buğday diye açıklar; "gendüm-gūn" buğday renkli, buğday benizli demektir. Süleyman Hayri Bolay'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Âdem" maddesine göre Kur'an yasak ağacın ne olduğunu bildirmez; bazı İslâmî kaynaklarda yer alan, bu ağacın üzüm asması, buğday ya da incir olduğunu söyleyen rivayetler ise İslâm dışı kaynaklara dayanır. Münîrî bu rivayetteki buğday tanesini sevgilinin buğday benizli yüzündeki bene bağlar: Âdem'i yoldan çıkaran tane budur. Böylece "Ādemi" kafiyesi ile beyit arasında bir tenasüp kurulur.

Üçüncü beyit bir derviş hayaline dayanır. Kubbealtı "delk" kelimesini eski ve yamalı derviş hırkası, "murakka" kelimesini yamalı diye açıklar; "Edhemî" kelimesini de Şeyh İbrâhim bin Edhem tarafından kurulduğu söylenen Edhemiye tarikatına mensup olan kimse diye verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "İbrâhim b. Edhem" maddesinde onun yün aba giydiği ve bütün dünya nimetlerinden vazgeçip zühd yolunu seçtiği anlatılır; maddenin edebiyat bölümü de Türkçe İbrâhim Edhem destanlarında onun tahtından vazgeçtiği menkıbeleri aktarır. Münîrî'de vücuttaki dikilmiş kılıç yaraları yamalı bir hırka oluşturur ve âşık böylece bir Edhemî olur. Yaranın dikilmesi ile hırkanın yamanması arasındaki benzerlik beytin esasıdır.

Dördüncü beyit yarayı merhem sayan bir çelişkiye dayanır: sevgilinin oku hem yarayı açar hem gönlün tek ilacıdır. Mahlas beytinde güneş ile çiy arasında bir karşıtlık kurulur. Kubbealtı "şebnem" kelimesini çiy, "arak" kelimesini de ter diye açıklar ve "arak" maddesinde Vecîhî'nin "Araklar zâhir etmiş rûy-i âteş-nâki şerminden / Bu i'câz-ı hüsndür ki ola âb u nâr bir yerde" beytini örnek verir. Güneş çiyi kurutur, ama sevgilinin güneş yüzündeki ter damlaları bu kurala aykırı olarak çiyi güneşin üstünde saklar; Vecîhî'nin beytindeki su ile ateşin bir arada bulunması da aynı düşünceye yakındır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "vecih", "gendüm", "delk", "murakka", "Edhemî", "şebnem" ve "arak" maddeleri. https://lugatim.com/s/delk

Çevrimiçi kaynaklar