Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Dil-i āşüftenüñ ey bād-ı ṣabā nice demi
Çekdi zencīre didiler girih-i zülf-i ḫamı
Leb-i la‘line murādum bu ki cān tīzde virem
Āb-ı Ḥıżrı n’iderem yā ḫo dilā cām-ı Cemi
Ser-nüvişt olmış imiş başuma ḫaṭṭ-ı siyehüñ
Düzmeden kātib-i ḳudret daḫı levḥ ü ḳalemi
Ġamzeñüñ tīġine cān virmege ditrer yüregüm
Çāre ne böyle çalunmış çün anuñ da raḳamı
Pāsbān-ı ḥarem-i dil niçün oldı ya Münīr
Ki dile maḥrem ola ġayrlaruñ fikr ü ġamı

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sabah rüzgârı, dediler ki sevgilinin kıvrım kıvrım zülfünün düğümü perişan gönlü ne zamandır zincire vurmuş.

2. Senin yakut dudağından muradım, canımı orada bir an önce vermektir; ey gönül, Hızır'ın suyunu (ölümsüzlük suyunu) ya da Cem'in kadehini ne yapayım.

3. Kudret kâtibi (Allah) daha levh ile kalemi düzenlemeden, senin siyah hattın başıma alın yazısı olarak yazılmış imiş.

4. Gamzenin kılıcına can vermekten yüreğim titrer; ama ne çare, madem onun hükmü de böyle yazılmıştır.

5. Ey Münîr, başkalarının düşüncesi ve gamı gönle mahrem olacaksa, gönül hareminin bekçisi niçin oldu? (Bekçinin işi yabancıyı içeri sokmamaktır; şair, gönlüne sevgiliden başkasının derdinin girmesine itiraz eder; bizim okumamızdır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin üç yüz ikincisidir (tg 302). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-İ" olarak verir; kafiye kelimeleri dem, ḫam, Cem, ḳalem, raḳam ve ġam'dır. Gazel üç divan nüshasında da bulunur (VT 169b, VY 146b, Ü 59a). Üçüncü beyitteki "levḥ ü ḳalem" ibaresi Viyana nüshasında "levḥ-i ḳalem" biçimindedir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada gönül, zülfün düğümüyle zincire vurulmuş bir deli gibi anlatılır. Kubbealtı Lugatı "âşüfte" kelimesini perişan, dağınık; "girih" kelimesini düğüm diye açıklar ve Fuzûlî'nin "Açma kâkül girihin" mısraını örnek verir. Aynı sözlüğün "zencîrî" maddesi zincirlik deli anlamına gelir; perişan gönül ile zincir arasındaki bağ bu anlam çevresinden gelir. Haberin sabah rüzgârına söylenmesi, rüzgârın zülfü dağıtıp düğümü çözebilecek tek şey olmasıyla ilgili görünüyor (bizim okumamızdır).

İkinci beyitte âşık iki efsanevi nimeti geri çevirir. Kubbealtı Hızır'ı ab-ı hayat içtiği için ölümsüzlüğe erdiğine inanılan zat diye tanıtır; "câm-ı Cem"i de İran mitolojisinde şarabın mucidi sayılan Cem'in kadehi ve teşmilen şarap diye açıklar. Ölümsüzlük suyu da efsanevi kadeh de sevgilinin dudağında can vermenin yanında değersizdir. Ölümü ölümsüzlüğe yeğleyen bu tutum beytin asıl tezadıdır.

Üçüncü ve dördüncü beyitler yazı ve kader çevresinde birleşir. Kubbealtı "sernüvişt" kelimesini Farsça "baş" ve "yazılmış" sözlerinden gelen alın yazısı, kader diye; "levh" kelimesini tasavvufta yaratılmışlar hakkındaki bütün bilgiyi kapsayan levh-i mahfuz diye açıklar. Şair "başuma" diyerek "sernüvişt"in içindeki "baş" anlamını da duyurur. Sevgilinin yüzündeki siyah hat, levh ile kalem yaratılmadan önce âşığın alnına yazılmıştır; yani bu aşk ezelî bir takdirdir. Dördüncü beyit aynı yazı imgesini sürdürür. Kubbealtı "rakam" kelimesine eski dilde yazı yazma anlamını da verir ve Fuzûlî'nin "müjgânım rakam kılmaz" mısraını örnekler. Gamzenin kılıcına can vermenin hükmü de yazılıp kesinleşmiştir; yürek titrese de kaçış yoktur.

Mahlas beytinde gönül bir harem olarak düşünülür. Kubbealtı "pâsbân" kelimesini gece bekçisi, gözetici; "mahrem" kelimesini sırları bilecek kadar yakın kimse diye açıklar. Harem, bekçi ve mahrem kelimeleri birbirini çağırır. Beytin öznesi açıkça söylenmez; "oldı" fiilini gönlün kendisine ya da şaire bağlamak mümkündür, ama her iki okumada da sonuç aynıdır: bekçinin varlığı ancak yabancının dışarıda tutulmasıyla anlam kazanır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar