Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

La‘lüñe öykündügiçündür meyüñ de ḥürmeti
Yoḫsa bu vech ile ol daḫı bulurdı ḥürmeti
Zāhidā ser-mest-i ‘ışḳ-ı yāra ṭolaşma iñen
Kişinüñ kendü elindedür bilürsin ḥürmeti
Rūz-ı ḥaşr ile beni ḳorḳutmasun diñ vā‘iẓe
Gösterür her dem ḳıyāmet baña yārüñ ḳāmeti
Gelmeden ḫayl-i ġamuñ daḫı ayaġın baṣmadan
Ṭutdı dil mülkin ser-ā-ser leşker-i ġam ḥaşmeti
Naḳd-i eşk ü çihrem ile la‘lüñi gözler Münīr
Bilür anı sīm ü zerle ḥāṣıl olmaz ḳıymeti

Günümüz Türkçesiyle

1. Şarabın haram oluşu (hürmeti) da senin lâl dudağına özendiği içindir; yoksa bu hâliyle o da saygı (hürmet) görürdü.

2. Ey zahit, yarin aşkıyla kendinden geçmiş sarhoşa pek ilişme; bilirsin, kişinin saygınlığı kendi elindedir.

3. Söyle, vaiz beni mahşer günüyle korkutmasın; yarin boyu bana her an kıyamet gösterir.

4. Gamın süvari bölüğü daha gelmeden, ayağını basmadan, gam ordusunun heybeti gönül ülkesini baştan başa tuttu.

5. Münîr gözyaşı nakdiyle ve (sararmış) yüzüyle senin lâl dudağını gözetir; ama bilir ki onun değeri gümüş ve altınla elde edilmez. (Gözyaşı gümüşe, sarı yüz altına benzetilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin üç yüz yirmi beşincisidir (tg 325). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-İ" olarak verir; kafiye "-met" sesine dayanır: ḥürmet, ḥürmet, ḥürmet, ḳāmet, ḥaşmet ve ḳıymet. Matladaki iki "ḥürmeti" ile ikinci beyitteki "ḥürmeti" aynı kelimenin tekrarıdır. Gazel yalnız Vatikan nüshasında bulunur (VT 175b). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin nüktesi "hürmet" kelimesinin iki anlamındadır. Kubbealtı Lugatı bu kelimeye bir şeye ya da bir kimseye değer vermekten ileri gelen saygı anlamını ve şer'an haram olma, menedilmiş olma durumu anlamını verir. Matlanın ilk mısraında şarabın "hürmeti" onun haram oluşudur; ikinci mısrada ise aynı kelime saygı anlamındadır. Şair şarabın haram kılınmasını, sevgilinin lâl dudağına özenip ona benzemeye kalkmasına bağlar: şarap dudağa öykünmeseydi o da saygı görürdü. Kubbealtı "öykünmek" fiilini birine benzemek istemek, onu taklit etmek diye açıklar. Haram oluşun böyle şairane bir sebebe bağlanması bir hüsn-i taliildir; aynı kelimenin iki anlamıyla kafiyeye girmesi de tam cinastır.

İkinci beyitte kelime üçüncü kez gelir. Zahide aşk sarhoşuna ilişmemesi söylenir, çünkü "kişinin hürmeti kendi elindedir"; insan başkasına saygısızlık ederse kendi saygınlığını yitirir. Bu söz bir öğüt ve atasözü edasıyla söylenmiştir (bizim tespitimizdir). TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Münîrî maddesi, şairin atasözü ve deyimleri şiire yerleştirmekte başarılı olduğunu belirtir.

Üçüncü beyitte vaiz ve kıyamet konu edilir. Kubbealtı "kamet"i boy, endam, "kıyamet"i de dünyanın sonu ve ölülerin dirilmesi diye açıklar. Vaiz âşığı mahşer günüyle korkutmaya çalışır; ama yarin boyu âşığa her an bir kıyamet koparmaktadır. Kâmet ile kıyamet arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas ve tenasüp vardır; zahit ve vaize karşı âşığın tavrı gazelin ilk üç beytini birbirine bağlar.

Dördüncü beyit bir savaş tablosudur. Kubbealtı "haşmet"i insanda büyüklük duygusu uyandıran etkili görünüş, heybet diye açıklar. Gamın atlıları daha gelmeden, yalnız ordunun heybeti gönül ülkesini ele geçirmiştir. Mahlas beytinde ise para dili kullanılır. Kubbealtı "nakd"i nakit, "sîm"i gümüş diye verir. Âşığın elinde gözyaşından nakit ve sararmış yüzden altın vardır; gümüş gözyaşına, altın sarı yüze karşılık gelir (bizim tespitimizdir). Ama lâl dudağın değeri bu servetle satın alınamaz.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "hürmet", "öykünmek", "kāmet", "kıyâmet", "haşmet", "nakit – nakd" ve "sîm" maddeleri. https://lugatim.com/s/hürmet

Çevrimiçi kaynaklar