Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ey cemāli lāle-zārı gül-bün-i cān gül-şeni
‘Andelīb-i zāruñı iñledüci dirler seni
Ḫūşe-çīn ḳıldı ḫadüñ devrinde her bir gül-ruḫı
Sünbül-i zülfüñ hevāsı birle bu gül ḫırmeni
Aġzına la‘lüñ ki ṣu ṭamzırmaz oldum dir iseñ
Hīc bir müflis anı ḳılmış degül nice ġanī
Ḫār elinden gül-şen-i dehr içre yetdi cānuma
İḫtiyār itsem ‘aceb mi āḫir ey dil kül-ḫanı
Sāl āb u āteş olmaġın bu yıl şöyle Münīr
Yaḳmaḳ u yıḳmaḳ diler göñlüm gözüm her dem beni

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey cemâli bir lâle bahçesi, can gül fidanının gül bahçesi olan güzel; sana, inleyen bülbülünü (daha çok) inleten derler.

2. Zülfünün sünbülüne duyulan sevda, yanağının devrinde her gül yüzlüyü bu gül harmanından başak toplayan (bir dilenci) yaptı.

3. "Lâl dudağımdan (âşığın) ağzına bir damla su damlatmaz oldum" dersen, (bil ki) bunu hiçbir yoksul yapmamıştır, nice zengin yapmıştır. (Beytin anlamı tam açık değildir; bkz. yorum.)

4. Dünya gül bahçesinde dikenin elinden canıma yetti; ey gönül, sonunda külhanı seçsem şaşılır mı?

5. Münîr, bu yıl yıl (sâl) böyle su ve ateş olduğu için gönlüm ve gözüm her an beni yakmak ve yıkmak ister.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin üç yüz yirmi yedincisidir (tg 327). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy giriş bölümündeki redif listesinde bu gazelin redifini "-İ" olarak verir; kafiye "-en / -an" sesine dayanır: gül-şen, sen, ḫırmen, ġan(ī), kül-ḫan ve ben. Gazel yalnız Vatikan nüshasında bulunur (VT 176a). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk iki beyti bahçe ve tarla kelimeleriyle kurulmuştur. Matlada sevgilinin yüzü bir lâle bahçesi, can gül fidanının gül bahçesidir; âşık da bu bahçede inleyen bülbüldür. Kubbealtı Lugatı "andelîb"i bülbül diye açıklar. Sevgiliye "bülbülünü inleten" denmesi, güzelliğin âşığın feryadını arttırdığını söyler.

İkinci beyitte bahçe imgesi harman imgesine geçer. Kubbealtı "hûşe"yi başak, başak demeti, salkım; "hûşe-çîn"i başak toplayan; "hırmen"i de harman diye açıklar. Yanağın güzelliği bir gül harmanıdır ve zülfün sünbülüne tutulan gül yüzlüler bu harmandan başak devşiren yoksullara dönmüştür. Öteki güzeller sevgilinin karşısında kendi güzelliklerini yitirmiş, onun harmanından artakalanı toplamaya razı olmuşlardır (bizim okumamızdır). Hûşe, hırmen ve sünbül kelimeleri arasında bir tenasüp vardır.

Üçüncü beyit açık değildir. "Ağzına su tamzırmamak", bir damla su bile damlatmamak anlamında görünür; Kubbealtı'da "tamzırmak" biçimini bulamadık. Kubbealtı "müflis"i iflas eden, parasız pulsuz, "ganî"yi de zengin diye açıklar. Lâl dudak zenginliğin simgesidir; ondan bir damla su esirgemek, yoksulun değil zenginin işi sayılır. Beyit, sevgilinin cimriliğini zenginlerin cimriliğine benzeten bir iğneleme olarak okunabilir (bizim okumamızdır).

Dördüncü beyitte gül ile diken, gülşen ile külhan arasında karşıtlıklar kurulur. Kubbealtı "külhan"ı hamamlarda döşeme altında bulunan ve ısınmayı sağlayan büyük ocak diye açıklar ve Fuzûlî'nin "Külhanım eksik değil hâkisterimde ahkerim" mısraını örnek gösterir. Dünya bahçesinin dikenleri âşığı canından bezdirmiştir; gülşen yerine külhanı seçmesi şaşılacak bir şey değildir. "Gül-şen" ile "kül-ḫan" kelimelerinin ses benzerliği beyte ayrı bir nükte katar (bizim tespitimizdir).

Mahlas beytinde Kubbealtı'nın Farsça yıl, sene diye açıkladığı "sâl" kelimesi Türkçe "yıl" ile yan yana gelir. Yılın su ve ateş olması, âşığın gözünün su (gözyaşı), gönlünün ateş olmasına bağlanır: gönül yakmak, göz yıkmak ister. Su ile yıkmak, ateş ile yakmak arasında bir leff ü neşr vardır (bizim tespitimizdir). Bu beytin o yıl yaşanmış bir su baskınına ya da yangına işaret edip etmediği bilinmemektedir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar