Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Ṣūretde naḳş olup ki bu vech ile ola ṣād
Çeşmüñle ḳadd ü zülfüñ olur ey perī-nijād
Bir būsesine cān virürem la‘l-i nābuñuñ
İnṣāfı varsa ẕerrece itmez baña ‘inād
İtdiyse Ka‘beteyn beñüñ fülfüli n’ola
Bir ḳılca virmedi bize Hindū ṣaçuñ küşād
Yār olmadı cihānda göñül baña bir nefes
Geldüm ḳapuña anuñ elinden dime ki dād
Bu ḳadd ü zülf ü bu fem ü çeşm ile ey Münīr
Dil levḥi ṭoldı küllī elif lām mīm ṣād

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey peri soylu sevgili; gözün, boyun ve zülfün yazıda bu biçimde yan yana nakşolunca "ṣād" kelimesi olur (göz ṣād harfine, boy elife, zülf dāl harfine benzer).

2. Saf lal dudağının bir öpücüğüne can veririm; insafı varsa bana zerre kadar inat etmez.

3. Beninin karabiberi "ka‘beteyn" ettiyse ne olur; Hindu (kara) saçın bize kıl kadar bile açılış (küşâd) vermedi. Beyit kesin anlaşılmamaktadır: "ka‘beteyn" sözlük anlamıyla "iki Kâbe" ya da "iki aşık kemiği, iki zar" demektir; bir okumaya göre beyit zar oyununun terimleriyle kurulmuştur.

4. Dünyada gönül bana bir nefes bile yâr olmadı; onun elinden şikâyetle kapına geldim. İkinci mısraın sonu ("dime ki dād") iki türlü okunabilir: "bana 'feryat ediyor' deme" ya da "adalet isterim diye seslendiğimi bil".

5. Ey Münîr, bu boy, zülf, ağız ve göz ile gönül levhası baştan başa "elif, lâm, mîm, ṣād" harfleriyle doldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin kırk ikincisidir (tg 42). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-âd" sesidir: ṣād, nijād, ‘inād, küşād, dād, ṣād. Matlaın kafiye kelimesi "ṣād" mahlas beytinde yeniden kafiye olur; böylece gazel başladığı harfle kapanır. Şiir yalnız Viyana nüshasında (VY 89b) bulunur; neşirde hemen ardından gelen ve yine harf oyunlarıyla kurulan tg 43 de aynı nüshanın aynı yaprağında, yalnız orada yer alır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin çerçevesi Arap harfleriyle yapılan oyunlardır. Divan şiirinde güzelin yüz ve beden çizgilerinin harflere benzetilmesi bilinen bir yoldur: dik boy elife, kıvrık zülf dāl ya da lām harfine, küçük yuvarlak ağız mīm harfine, badem göz ṣād harfine benzetilir. Matlada göz, boy ve zülf yan yana yazılınca "ṣād" kelimesi ortaya çıkar; Arap harfleriyle bu kelime ṣād, elif ve dāl harflerinden oluşur. Bu çözüm bizim tespitimizdir.

İkinci beyit harf oyununa ara verir ve bilinen öpücük-can pazarlığını işler. Âşık bir öpücük için canını vermeye hazırdır; dudağın insaflı olması dilenir. Üçüncü beyit gazelin en kapalı beytidir. Benin karabibere (fülfül) benzetilmesi, saçın "Hindu" diye anılması ile birlikte bir Hint tenasübü kurar: karabiber Hindistan'ın ürünü olarak bilinir, Hindu da siyahlığın simgesidir. "Ka‘beteyn" ve "küşād" kelimelerinin bir zar ya da tavla oyununa ait terimler olarak okunması mümkündür; ancak bu okumayı kesinleştiremedik. Beyit yine de açıkça bir şikâyet taşır: saç, âşığa kıl kadar bile bir açıklık vermemiştir.

Dördüncü beyitte gönlün âşığa dost olmadığı söylenir. Âşık, gönlünün elinden sevgilinin kapısına sığınmıştır. "Dād" kelimesi sözlük anlamıyla adalet ve "aman" feryadıdır; mısraın sonundaki "dime ki dād" sözünü kesin olarak anlamlandırmak güçtür.

Mahlas beyti matladaki oyunu genişletir. Boy elife, zülf lāma, ağız mīme, göz ṣāda benzetilir ve gönül levhası "elif, lâm, mîm, ṣād" harfleriyle dolar. Bu dört harf, Kur'an'da A'râf suresinin başında bulunan kesik harflerdir (hurûf-ı mukattaa). Sevgilinin güzelliği böylece kutsal bir metnin sırlı harflerine benzetilmiş olur. Telmihin tespiti bizimdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar