Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḫāne-i zenbūra döndi tīr-i ġamzeñden ciger
Līkin anuñ şehdi yirine buña ḳanlar ṭolar
Eşk-i ḫūn-ālūd ile kirpüklerümi dir gören
Şāḫ-ı mercāndur kenār-ı baḥrda bitmiş meger
Dil ḫadeng-i ġamzeñe göz göre vardı virdi cān
Çāre ne çün kim iẕā cā’e’l-ḳażā ‘amye’l-baṣar
Yandı sīnem ‘ışḳ odıyla gözlerüm yaş dökdügi
Bir evi od ṭutsa lā-büd merdüm ana ṣu seper
Müşkilāt-ı zülfüñi söyleşdügince cān u dil
Tīr-i ġamzeñ baḥs̱i ortaya düşüp sözi keser
Yanmayınca ‘ışḳ odıyla ṭutmadı şöhret Münīr
Nūr-ı şem‘ olmaz ziyāde ḳılmayınca terk-i ser

Günümüz Türkçesiyle

1. Gamzenin okundan ciğerim arı kovanına döndü (delik deşik oldu); lakin kovanın balı yerine buna (ciğerime) kanlar dolar.

2. Kanlı gözyaşıyla kirpiklerimi gören, "Meğer deniz kıyısında bitmiş bir mercan dalıdır" der.

3. Gönül gamzenin okuna göz göre göre gitti ve can verdi; çare ne, çünkü "kaza gelince göz kör olur".

4. Gözlerim yaş döktüğü için (bil ki) göğsüm aşk ateşiyle yandı; bir evi ateş sarsa insan (ve göz bebeği) ister istemez ona su serper.

5. Can ve gönül zülfünün müşkül meselelerini konuştukça, gamze okunun bahsi ortaya düşüp sözü keser.

6. Münîr aşk ateşiyle yanmadıkça şöhret bulmadı; mumun ışığı başını feda etmedikçe (fitili kesilmedikçe) artmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin ellincisidir (tg 50). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel redifsizdir; kafiye "-er/-ar" sesidir: ciger, ṭolar, meger, baṣar, seper, keser, ser. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Şiir Vatikan (VT 109a) ve İstanbul Üniversitesi (Ü 25a) nüshalarında, ayrıca Pervâne Bey (PB 166a) ve Edirneli Nazmî (MN 69b) mecmualarında bulunur. Aparata göre 4. beyit PB'de yoktur; 5. beyitte "tīr-i" (ok) yerine Ü "tīġ-i" (kılıç), 6. beyitte "Nūr-ı" yerine PB "N'ola" okur. Ü'deki "kılıç" okuması, sözü "kesen" şeyin kılıç olmasıyla daha tutarlı bir imge verir; bu bizim tespitimizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla canlı bir benzetmeyle açılır. Gamze okları ciğeri delik deşik etmiş, onu arı kovanına çevirmiştir. Ama bu kovanda bal yerine kan birikir. Kovan ile bal arasındaki tenasüp, bal ile kan arasındaki tezatla birleşir. İkinci beyitte kanlı yaşlarla ıslanan kirpikler, deniz kıyısında biten mercan dallarına benzetilir; gözyaşı denizi ile mercanın kırmızısı bir arada düşünülmüştür.

Üçüncü beyitte Arapça bir söz aktarılır: "iẕā cā'e'l-ḳażā ‘amiye'l-baṣar", yani kaza (takdir) gelince göz kör olur. Bu bir irsal-i mesel örneğidir. Gönül oka "göz göre göre" gitmiştir; sözün "göz kör olur" diye bitmesi bu deyimle ince bir tezat kurar. TDV, Münîrî'nin atasözlerini ve deyimleri şiire yerleştirmede başarılı olduğunu belirtir.

Dördüncü beyitte "merdüm" kelimesi yine iki anlamlıdır: insan ve göz bebeği. Bir ev yanarken insanlar suyla koşar; gözün bebeği de göğüs evi yanarken gözyaşı serper. Gözyaşının nedeni böylece göğüsteki aşk ateşine bağlanır. Bu tevriyenin tespiti bizimdir. Beşinci beyitte "müşkilāt" ve "baḥs̱" kelimeleri, neşirde daha önce gelen "bahs" redifli gazeldeki (tg 33) münazara dilini hatırlatır. Can ile gönül zülfün meselelerini tartışırken gamze okunun konusu ortaya düşer ve sözü keser; okun "kesmesi" ile sözün kesilmesi arasında bir ilgi vardır.

Mahlas beyti mum imgesiyle kapanır. Mumun ışığı ancak başı, yani yanmış fitil ucu kesilince artar; "terk-i ser" sözlük anlamıyla baştan vazgeçmek, canını feda etmektir. Şair de aşk ateşinde yanıp kendini feda etmeden şöhret bulamamıştır. "Terk-i ser" ifadesinin hem fitilin kesilmesini hem de fedakârlığı anlatması bir tevriyedir; tespiti bizimdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar