Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Şol semen-ber kim gül üzre sünbül-i ter depredür
Ṣanki ṭāvūs-ı cinān gül-şende şeh-per depredür
Ol sehī-servüñ ḳarārı gitdügi āhum görüp
İrse bes bād-ı ṣabā şāḫ-ı ṣanavber depredür
Göñlüme zülfüñ hevāsından ki düşdi lerzeler
Ṣanki berg-i bīde irdi bād-ı ṣarṣar depredür
Biñ dil-i dīvānenüñ zencīrini zülf-i hamuñ
Bilmezem kim her nefes n’eyler ser-ā-ser depredür
Gül-şen-i ḥüsnüñ görüp sevdālarum depreşdügi
Cinneti faṣl-ı bahār ey māh-peyker depredür
Ḫüsrevā şem‘-i cemālüñ şevḳına gūyā Münīr
Nīm-cān pervānedür düşmiş yire per depredür

Günümüz Türkçesiyle

1. Gül (yanak) üzerinde taze sümbülü (zülfü) oynatan o yasemin göğüslü güzel; sanki cennet tavusu gül bahçesinde büyük kanat tüyünü (şeh-per) sallıyor.

2. O düz selvinin, ahımı görünce kararı (dinginliği) gitti; zaten saba yeli erişse çam dalını sallar.

3. Zülfünün sevdasından gönlüme düşen titremeler; sanki söğüt yaprağına sert fırtına (ṣarṣar) erişmiş de onu sallıyor.

4. Kıvrık zülfün bin divane gönlün zincirini, bilmiyorum, her nefeste ne eder ki baştan başa sallar (şakırdatır).

5. Güzelliğinin gül bahçesini görünce sevdalarımın kıpırdanması, ey ay yüzlü, (şundandır:) bahar mevsimi deliliği (cinnet) kımıldatır.

6. Ey Hüsrev (hükümdar gibi sevgili), güzelliğinin mumunun şevkiyle Münîr sanki yere düşmüş, yarı canlı bir pervanedir; kanadını çırpar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin altmış beşincisidir (tg 65). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesine göre bu, divanda "depredür" redifli tek gazeldir; kafiye bunun önündeki "-er" sesidir: ter, şeh-per, ṣanavber, ṣarṣar, ser-ā-ser, peyker, per. "Depre-" fiili sözlük anlamıyla "kımıldatmak, sallamak, titretmek" demektir. Şiir üç divan nüshasında da bulunur (VT 112b, VY 98a, Ü 32a). Aparatta bir nüsha farkı kayıtlıdır: VY ve Ü'de ikinci beyitteki "ṣabā" yerine "hevā" yazılıdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri bir hareket üzerine kuruludur: redifteki "depredür" fiili her beyitte bir şeyin bir şeyi sallamasını, titretmesini anlatır. Sevgili zülfünü, saba çam dalını, fırtına söğüt yaprağını, zülüf gönüllerin zincirini, bahar deliliği kımıldatır; son beyitte de pervane kanat çırpar. Redifin taşıdığı bu tek hareket, gazele bütünlüklü bir görüntü dizisi kazandırır. Bu bizim tespitimizdir.

Matlada sevgilinin gül yanağı üzerinde oynayan zülfü, cennet tavusunun gül bahçesinde salladığı kanada benzetilir. "Şeh-per" sözlük anlamıyla kuşun kanadındaki en büyük tüydür. Tavusun parlak renkli kanadı ile sevgilinin yüzündeki siyah zülüf arasında bir renk karşıtlığı da düşünülebilir; bu bir çıkarımdır.

İkinci beyitte âşığın ahı rüzgâra dönüşür. Selvi, âşığın ahını görünce kararını yitirmiştir; şair bunu şaşırtıcı bulmaz, çünkü saba yeli bile çam dalını sallar. Selvi ile çam arasında, ikisinin de uzun boylu ağaç olması bakımından tenasüp vardır. Üçüncü beyitte gönüldeki titremeler fırtınanın sallayıp durduğu söğüt yaprağına benzetilir. Söğüt yaprağının ince ve hafif oluşu gönlün güçsüzlüğünü, "ṣarṣar" (sert, soğuk rüzgâr) da zülfün sevdasının şiddetini anlatır.

Dördüncü beyitte sevgilinin zülfü, divane gönülleri bağlayan zincirdir. Klasik şiirde deliler zincire vurulur; zülfün her nefeste bu zincirleri sallaması, bağlı gönüllerin de yerinde duramamasıdır. Beşinci beyitte "cinnet" kelimesi sözlük anlamıyla "delilik" demektir. Baharın deliliği kımıldatması fikri, dördüncü beyitteki divane ve zincir imgeleriyle birleşir.

Mahlas beytinde âşık, mumun şevkiyle yere düşmüş yarı canlı bir pervanedir; hâlâ kanat çırpmaktadır. Mum ile pervane klasik şiirin en bilinen ikililerinden biridir. Mahlas "Münīr" sözlük anlamıyla "aydınlatan" demektir; ışığa yanan pervaneyle birlikte anılması bir ses ve anlam oyununa kapı açar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar