Özgün Metin

Vezin: mef ‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Her kirpük oḳı baña ne bu nīşi gösterür
Ḫışm ile egri egri ḫo baḳışı gösterür
İlüñ yüzini ben niteki umaram ḥabīb
Baña raḳīb-i cilf-i bed-endīşi gösterür
Derd-i ġamuñla şöyle ki meşhūr-ı ‘ālemem
Oldur diyü bu bendeñi her kişi gösterür
Ḥālüñ ne tīr-i ġamzesiyile didükçe dil
Fī’l-ḥāl yüregümde olan rīşi gösterür
El ṣundum idi zülfine göründi ḫadd-i yār
Didüm revān Münīr ki iş işi gösterür

Günümüz Türkçesiyle

1. Her kirpik oku bana bu iğneyi (sokuşu) niçin gösterir; zaten öfkeyle eğri eğri bakışını gösterir.

2. Ey sevgili, ben elin (başkalarının) yüzünü nasıl bekliyorsam, (sen de) bana hafifmeşrep ve kötü düşünceli rakibi gösterirsin. Beyit tam açık değildir; ilk mısraın dizimi başka türlü de anlaşılabilir.

3. Senin gamının derdiyle öyle dünyaca tanınmışım ki, "İşte o" diye bu kulunu herkes (parmakla) gösterir.

4. Gönül, "Gamzesinin okuyla hâlin nedir" dedikçe, hemen yüreğimdeki yarayı gösterir.

5. Zülfüne el uzatmıştım, sevgilinin yanağı göründü; dedim ki: "Yürü Münîr, iş işi gösterir (bir iş öbürüne yol açar)."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin yetmiş üçüncüsüdür (tg 73). Vezin "mef‘ûlü fâ‘ilâtü mefâ‘îlü fâ‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesine göre bu, divanda "gösterür" redifli tek gazeldir; kafiye bunun önündeki "-iş" sesidir: nīşi, baḳışı, bed-endīşi, kişi, rīşi, işi. Şiir Vatikan (VT 114b) ve İstanbul Üniversitesi (Ü 30a) nüshalarında bulunur, Viyana nüshasında yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Redif "gösterür" her beyitte bir şeyin bir şeyi göstermesini anlatır ve gazelin görme ile gösterme üzerine kurulmasını sağlar. Kirpik oku sokuşunu, sevgili rakibi, halk âşığı, gönül yarasını gösterir; son beyitte de bir iş öbür işi gösterir. Bu bizim tespitimizdir.

Matlada sevgilinin kirpikleri oka benzetilir. "Nīş" sözlük anlamıyla "iğne, diken, sokuş" demektir; kirpiklerin batışı ile sevgilinin öfkeli, eğri bakışı arasında bir bağ kurulur. "Egri egri" ikilemesi Türkçe konuşma dilinin sesini taşır. Okun düzlüğü ile bakışın eğriliği arasında bir tezat da düşünülebilir; bu bir çıkarımdır.

İkinci beyit tam açık değildir. "Raḳīb-i cilf-i bed-endīş" terkibinde "cilf" sözlük anlamıyla "hafif, kaba, ahmak", "bed-endīş" de "kötü düşünceli" demektir. Âşık sevgilinin yüzünü beklerken karşısına rakip çıkar. Rakibin bu sıfatlarla anılması, sevgilinin yanında bulunmayı hak etmeyen birinin oraya yerleştiğini söyler; ilk mısraın dizimi ise kimin kimi gösterdiği konusunda kesinlik vermez. Bu açıklama bizim çıkarımımızdır.

Üçüncü beyit âşığın şöhretini anlatır. Aşk derdi onu öyle tanınmış yapmıştır ki herkes "işte o" diye onu gösterir. "Meşhūr-ı ‘ālem" (dünyaca ünlü) olmak, burada bir övünç değil, gamın açığa çıkmasıdır. Dördüncü beyitte gönül, gamzenin okuyla hâlini soranlara sözle cevap vermez, yüreğindeki yarayı gösterir. "Tīr" (ok) ile "rīş" (yara) arasında tenasüp vardır.

Mahlas beyti bir deyimle kapanır. "İş işi gösterir" sözü sözlük anlamıyla "bir iş öbürüne yol açar" demektir. Âşık sevgilinin zülfüne el uzatmış, zülüf açılınca yanak görünmüştür; bu da bir sonraki adıma cesaret verir. TDV maddesi Münîrî'nin deyim ve atasözlerini şiire yerleştirmede başarılı olduğunu belirtir; beyit bunun bir örneğidir. Redifin "göster-" fiili deyimin içinde de yer aldığı için son beyit redifi deyimle birleştirir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar