Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Bilmezem kim dil-ber içün dil nice tedbīr ider
Bir perī-peykerdür anı nicesi tesḫīr ider
Ṣūretin naḳşın görelden gözlerüm merdümleri
Dem-be-dem levḥ-i zer üzre naḳşlar taṣvīr ider
Dün gice zülf-i siyāhuñ düşüme girdügini
Kime dirsem ‘ömrüm uzunluġına ta‘bīr ider
Āhenīn göñlüñe āhum āh kim kār itmedi
Gerçi āh u nālemüz pūlāda da te’s̱īr ider
Baḫtumı bī-dār iderse ḫᵛāb-ı ġafletden benüm
Her seḥer-gāh āhum ile nāle-i şeb-gīr ider
Yüzüñi sürmek dilersin gerd-i rāhına Münīr
İtmegil nā-geh izi tozını yüzüñ kir ider

Günümüz Türkçesiyle

1. Bilmem, gönül dilber için nasıl bir tedbir alır; o bir peri yüzlüdür, onu kim nasıl ele geçirebilir (teshir edebilir)?

2. Suretinin nakşını göreli beri, gözlerimin bebekleri her an altın levha üzerine nakışlar resmeder.

3. Dün gece kara zülfünün düşüme girdiğini kime söylesem, (onu) ömrümün uzunluğuna yorar.

4. Ahım, ah ki demir gönlüne kâr etmedi; oysa ahımız ve inleyişimiz çeliğe bile tesir eder.

5. Benim talihimi gaflet uykusundan uyandıran, her seher vakti ahımla birlikte gece boyu süren inleyişimdir. Beyit iki türlü okunabilir: "eğer talihimi uyandırırsa, bunu her seher ahım ve gece inleyişim yapar" diye de anlaşılabilir.

6. Münîr, yüzünü onun yolunun tozuna sürmek istiyorsun; aman yapma, yüzün birden onun izinin tozunu kirletir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin sekseninci gazelidir (tg 80). Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi bu gazeli "ider" redifli gazeller arasında gösterir; kafiye bunun önündeki "-îr" sesidir: tedbīr, tesḫīr, taṣvīr, ta‘bīr, te's̱īr, şeb-gīr ve kir. Son beyitteki Türkçe "kir" kelimesi bu kafiyeye kısa ünlüsüyle ancak yaklaşık uyar; bu bizim tespitimizdir. Şiir üç divan nüshasında da bulunur (VT 116a, VY 103a, Ü 31b). Aparatta ikinci beyitteki "ṣūretin" kelimesi için bir nüsha farkı kayıtlıdır, ancak dipnottaki özel harfler neşirde basılamadığı ve nüsha kısaltması dipnotta görünmediği için okuyuş tam çıkarılamaz. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada sevgili bir peri olarak düşünülür. "Tesḫīr" sözlük anlamıyla "ele geçirme, büyüyle zapt etme" demektir; perilerin ancak büyüyle zapt edilebileceği düşüncesi, sevgiliye ulaşmanın imkânsızlığını anlatır. "Tedbīr" (çare) ile "tesḫīr" arasında da ses yakınlığı vardır.

İkinci beyit bir resim sanatı imgesine dayanır. "Ṣūret" (suret, biçim), "naḳş" (nakış), "levḥ" (levha) ve "taṣvīr" (resmetme) kelimeleri arasında bir tenasüp vardır. Göz bebekleri sevgilinin suretini gördükten sonra altın bir levha üzerine sürekli nakış işler. Altın levhanın âşığın sararmış yüzü, nakışların da gözyaşı olduğu düşünülebilir; bu bir çıkarımdır.

Üçüncü beyit bir rüya yorumudur. Âşık dün gece sevgilinin kara zülfünü düşünde görmüştür; kime anlatsa bunu ömrünün uzunluğuna yorar. Zülfün uzunluğu ile ömrün uzunluğu arasındaki bağ bu yorumun dayanağıdır. "Ta‘bīr" sözlük anlamıyla rüya yorumu demektir.

Dördüncü beyitte "āh" ile "āhenīn" (demirden) arasında bir ses oyunu vardır; mısra "āhenīn göñlüñe āhum āh" diye aynı sesi üç kez tekrarlar. "Āhen" (demir) ile "pūlād" (çelik) arasında da tenasüp bulunur. Âşığın ahı çeliğe bile işler, ama sevgilinin demir gönlüne işlemez. Bu ses çözümlemesi bizim tespitimizdir.

Beşinci beyit "seḥer-gāh" (seher vakti) ile "şeb-gīr" (gece boyu süren) arasında bir zaman karşıtlığı kurar. "Bī-dār" (uyanık) ile "ḫᵛāb" (uyku) arasında da tezat vardır. Mahlas beyti ise alışılmış bir tevazu imgesini tersine çevirir. Âşık sevgilinin yolunun tozuna yüz sürmek ister; ama şair onu uyarır: yüzü o tozu kirletebilir. "Yüz sürmek" deyimi sözlük anlamıyla bir şeye saygıyla yüz koymak demektir; burada âşığın yüzü bile sevgilinin yolunun tozundan aşağı sayılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar