Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Yansa şem‘-i ḥüsnüñe pervāne-i dil diñlenür
Görmesem bir dem yüzüñi çeşm-çerāġum diñlenür
Hīc ṭurmaz gözlerüm yaşı yoluñda bir nefes
Gerçi giderken piyāde vaḳthā bir diñlenür
Her ne dirsem sırr-ı ‘ışḳuñdan dile iḫfāyile
Ṭuyulur fī’l-ḥāl ṭut kim söyledügüm diñlenür
Muttaṣıl ‘ışḳ ehline it gibi ürürsin raḳīb
Sen beni bārī esirge arada bir diñlen ür
Ey ṣabā yansun Münīrī gibi bülbül ġam degül
Di yaluñlandur gel odın saña kim dir diñlen ür

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül pervanesi senin güzelliğinin mumuna yansa (ancak o zaman) dinlenir (rahata erer); yüzünü bir an görmesem göz çerağım (gözümün ışığı) söner.

2. Gözlerimin yaşı yolunda bir an bile durmaz; oysa yaya giden kişi bile yürürken arada bir dinlenir.

3. Aşkının sırrından ne söylesem, gönle gizleyerek söylesem bile, hemen duyulur; say ki söylediğim (herkesçe) dinlenir.

4. Ey rakip, aşk ehline durmadan it gibi havlarsın; bari beni esirge, arada bir dinlen (de öyle) havla.

5. Ey saba, bülbül Münîrî gibi yansın, gam değil; ona "Gel, ateşini alevlendir" de; sana kim "dinlen, üfle" der? Beyit kapalıdır ve iki türlü okunabilir: "ür" kelimesi burada havlamaktan çok "üfürmek" anlamında, sabanın ateşi körüklemesini anlatıyor gibi görünür (bu okuyuş bir çıkarımdır); son mısra "sana 'dinlen, sonra üfle' diyen kimdir, durmadan üfle" diye de anlaşılabilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin seksen dördüncüsüdür (tg 84). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "diñlenür"dür; son iki beyitte aynı ses dizisi "diñlen ür" (dinlen, havla ya da üfle) diye iki kelimeye bölünür. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Redifin önündeki kelimeler (dil, çerāġum, bir, söyledügüm, bir, dir) düzenli bir kafiye oluşturmaz; bu bizim tespitimizdir. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 117a, VY 93b). Aparata göre VY son beyitteki "yaluñlandur" (alevlendir) yerine "yaluñ yandur" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün oyunu redif üzerindedir. "Diñlenmek" eski Türkçede hem "dinlenmek, rahata ermek" hem de "dinmek, sönmek" anlamlarını taşır; aynı ses "dinlemek" fiilinin edilgen biçimi olarak "dinlenilmek, işitilmek" diye de okunur. Matlada pervane muma yanınca rahata erer, göz çerağı ise sevgilinin yüzü görülmeyince söner. İkinci beyitte yaya yolcu yürürken arada bir dinlenir, gözyaşı ise hiç durmaz. Üçüncü beyitte söz edilgen anlamdadır: âşığın gizlediği sır hemen duyulur, söylediği her şey dinlenir. Böylece aynı redif ilk üç beyitte üç ayrı anlamla karşımıza çıkar.

Dördüncü ve beşinci beyitlerde redif "diñlen ür" diye ikiye ayrılır ve cinas-ı mürekkep denilen birleşik cinasın bir örneğini verir. Dördüncü beyit gazelin en canlı yeridir. Rakip, âşıklara durmadan havlayan bir köpektir; şair ondan bari kendisini esirgemesini, arada bir dinlenip öyle havlamasını ister. Söz bir hiciv inceliği taşır. TDV maddesi Münîrî'nin cinasın bütün türlerini başarıyla uyguladığını söyler.

Mahlas beyti kapalıdır. Saba rüzgârına seslenilir: bülbül Münîrî gibi yansa bile gam değildir, saba ona ateşini alevlendirmesini söylemelidir. "Ür" kelimesinin burada "üfürmek" anlamında, rüzgârın ateşi körüklemesini anlatacak biçimde kullanıldığı anlaşılıyor; böylece dördüncü beyitteki "havla" ile beşinci beyitteki "üfle" arasında da bir cinas doğar. Bu okuyuş bizim çıkarımımızdır. Mahlas beytinde Münîrî kendini yanan bülbülle bir tutar. Gül ile bülbül mazmununda bülbülün aşk ateşiyle yanması bilinen bir imgedir; burada saba ateşi büyüten bir rüzgâr olarak düşünülmüştür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar