Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün

Ġamzeñ kim anuñ sīnede tīr-i seḥeri var
Her kūşede biñ ‘āşıḳ-ı ḫūnīn cigeri var
Ben ḫaste göñülden nice dermān umayın kim
Benden beter anuñ daḫı bir derd-i seri var
Ta‘cīl ile gitdügi ṣabā ḫāk-i derüñden
Gül-zāra meger lāle-ruḫuñdan ḫaberi var
Eyyām-ı ġam içün iñen incinme göñül kim
Devrān-ı feraḥ gibi anuñ da güẕeri var
Sen nāle-i şeb-gīri ḥarīf itdüñ is’ey dil
Derd ile Münīrüñ daḫı āh-ı seḥeri var

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin gamzenin göğüslerde seher oku (seher vaktinin ahı gibi hedefini şaşmayan oku) vardır; her köşede onun ciğeri kanlı bin âşığı vardır.

2. Ben hasta gönülden nasıl derman umayım ki onun da benden beter bir baş derdi var.

3. Saba senin kapının toprağından aceleyle gittiğine göre, galiba onun gül bahçesine lale yanağından (götüreceği) bir haberi var.

4. Ey gönül, gam günleri için çok incinme; çünkü sevinç devri gibi onun da (bir gün) geçip gitmesi var.

5. Ey gönül, sen gece boyu süren inlemeyi kendine arkadaş (yoldaş) edindinse, dert ile Münîr'in de seher ahı var.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin seksen sekizincisidir (tg 88). Vezin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "-I var" redifli gazeller arasında gösterir; kafiye "-er" sesidir: seḥeri, cigeri, seri, ḫaberi, güẕeri ve yine seḥeri. Matladaki "seḥer" kelimesi mahlas beytinde yeniden kafiye olur; bu bizim tespitimizdir. Gazel üç divan nüshasında ve iki nazire mecmuasında bulunur (VT 118a, VY 99a, Ü 32b, PB 167b, MN 133a). Aparata göre VT ile Ü üçüncü beyitte "derüñden" (kapından) yerine "derinden", "ruḫuñdan" (yanağından) yerine "ruḫından" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin redifi olan "var" her beyitte bir sahiplik bildirir: gamzenin okları ve âşıkları, gönlün baş derdi, sabanın haberi, gamın geçişi, Münîr'in ahı. Matladaki "tīr-i seḥer" ifadesi seher vakti edilen ah ve duaların hedefini şaşmayan oklara benzetilmesini hatırlatır; burada bu oklar gamzeye verilmiştir. Bu yorum bir çıkarımdır. "Ḫūnīn ciger" (kanlı ciğer) âşığın acısını anlatan yerleşik bir ifadedir.

İkinci beyit sade ve iç burkan bir tespit taşır. Âşık derdine çare olarak kendi gönlüne başvurmak ister; oysa gönlün kendi derdi kendisininkinden de beterdir. "Derd-i ser" sözlük anlamıyla baş ağrısı, mecaz olarak da sıkıntı ve başa bela olan iştir. Hasta birinin bir başka hastadan derman umması beyte hafif bir alay tonu katar.

Üçüncü beyitte saba rüzgârı bir haberci olarak düşünülür. Sevgilinin kapısının toprağından aceleyle ayrılır, çünkü gül bahçesine sevgilinin lale yanağından haber götürecektir. "Lāle-ruḫ" (lale yanaklı) ile "gül-zār" (gül bahçesi) arasında çiçek adlarına dayalı bir tenasüp vardır.

Dördüncü beyit bir hayat hikmetidir ve atasözü söyleyişine yakındır: sevinç günleri geçtiği gibi gam günleri de geçer. "Eyyām-ı ġam" (gam günleri) ile "devrān-ı feraḥ" (sevinç devri) arasında tezat vardır. Mahlas beytinde gönle seslenilir: gönül gece boyu süren inleyişi kendine yoldaş edinmişse, Münîr'in de seher vakti çektiği ah vardır. "Nāle-i şeb-gīr" (gece boyu inleyiş) ile "āh-ı seḥer" (seher ahı) arasında gece ile sabah karşıtlığı kurulmuştur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar