Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Döndiyise çihrem altuna baña virmez żarar
Çünki çeşm-i ṣād u iki rā ḳaşı didi ṣarar
Kirpigümle merdüm-i dīde işigüñ ḫākini
Dem-be-dem ṭurmaz eler beñzer ki göñlümi arar
Rāḥat itdise ‘aceb mi şerbet-i tīġuñ beni
Böyle nāfi‘ şerbet el-ḥaḳ kime gerekse yarar
Bunda peykānum yetüpdür diyü tīr-i ġamzesi
Geh deler baġrumı ṭurmaz yüregümi geh yarar
Eşk-i ḥasret dökmek içün her dem çeşm-i Münīr
Ṭurma baġrum ḳanıla ebr-i siyeh gibi ḳarar

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzüm (sararıp) altına döndüyse bana zararı yok; çünkü (sevgilinin) sad harfine benzeyen gözü ile iki ra harfine benzeyen kaşı "sarar" dedi. Beyit bir harf oyununa dayanır: ṣ (ص) ve iki r (ر) harfi yan yana yazılınca "ṣarar", yani "sararır" okunur.

2. Göz bebeği, kirpiğimle (bir elek gibi) senin eşiğinin toprağını durmadan eler; sanki gönlümü arar.

3. Kılıcının şerbeti beni rahata kavuşturduysa şaşılır mı? Böyle faydalı bir şerbet, vallahi kime gerekse işe yarar.

4. Gamzesinin oku "Ok ucum buraya yetişmiştir" diye kâh bağrımı deler, kâh durmadan yüreğimi yarar.

5. Münîr'in gözü her an hasret yaşı dökmek için durmadan bağrımın kanıyla kara bulut gibi kararır. Beyit iki türlü okunabilir: "ḳarar" kelimesi "kararır" anlamında okunabileceği gibi "karar, durak" anlamını da çağrıştırır; buna göre göz "kara bulut gibi bir yerde karar kılmaz" diye de anlaşılabilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin seksen dokuzuncusudur (tg 89). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Gazel redifsizdir; kafiye "-arar" ses dizisidir: żarar, ṣarar, arar, yarar, yarar ve ḳarar. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 118a, VY 93a); Ü nüshasında yoktur. Aparatta nüsha farkı gösterilmemiştir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en dikkat çekici yanı kafiye kelimeleri arasındaki ses oyunlarıdır. TDV maddesi Münîrî'nin cinasın bütün türlerini başarıyla uyguladığını söyler; bu gazel bunun açık örneklerinden biridir. Matlada "żarar" (zarar) ile "ṣarar" (sararır) arasında cinas vardır. Üçüncü ve dördüncü beyitlerin ikisi de "yarar" kelimesiyle biter; birincisinde "işe yarar", ikincisinde "yarıp açar" anlamındadır ve böylece tam bir cinas oluşur. Mahlas beytindeki "ḳarar" da "kararır" ile "karar" arasında iki anlamlıdır. Bu ses ilişkilerinin tespiti bizimdir.

Matla bir harf oyunu üzerine kurulmuştur. Divan şiirinde göz, biçimi bakımından Arap harflerinden sad (ص) harfine, kaş ise ra (ر) harfine benzetilir. Sevgilinin sad gözü ile iki ra kaşı yan yana gelince "ṣarar" kelimesi yazılmış olur. Âşığın yüzünün altın gibi sararması bu yüzden sevgilinin yüzünde yazılı bir hüküm sayılır ve âşık ondan zarar görmez. Arap yazısında "zarar" kelimesinin ilk harfi olan zad (ض) harfi, sad harfinden yalnız bir noktayla ayrılır; şairin bu yakınlıktan yararlandığı düşünülebilir. Bu son yorum bir çıkarımdır.

İkinci beyitte kirpikler bir eleğe, göz bebeği de eleyen kişiye benzetilir. Âşık, sevgilinin eşiğinde kaybettiği gönlünü toprağı eleyerek arar. Üçüncü beyitte sevgilinin kılıcı bir şerbet sunar; ölüm âşığa rahat verdiği için bu şerbet faydalıdır. "Şerbet-i tīġ" (kılıç şerbeti) ifadesinde öldürücü ile şifa veren bir araya getirilmiştir.

Dördüncü beyit gamzenin okunu konuşturur: ok, ucunun hedefe ulaştığını söyleyerek kâh bağrı deler, kâh yüreği yarar. "Deler" ile "yarar" fiilleri okun iki ayrı etkisini anlatır. Mahlas beytinde gözün kanlı yaşlarla kararması kara bulut benzetmesiyle anlatılır; bulut nasıl yağmur dökerse göz de hasret yaşı döker.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar