Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ehl-i diller yüzüñe rūḥ-ı muṣavver didiler
Teşne-cānlar lebüñe şehd-i mükerrer didiler
Ey gözüm nūrı senüñ la‘l-i şeker-bāruñı ben
Her kime ṣordum ise şehd-i mükerrer didiler
Ḥüsninüñ nüsḫasını beñzedicek gül yüzüñe
Söz degüldür bu sözüñ ṭınma hey ebter didiler
İricek zülf-i siyāhına gör ey bād-ı nesīm
Dil-i bīmārımuzuñ ḥāli mükedder didiler
Çarḫa girdiyse bu vech ile güneş n’ola Münīr
Ol mehüñ gün yüzine ẕerrece beñzer didiler

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül ehli senin yüzüne "suret bulmuş ruh" dediler; canları susamış olanlar dudağına "süzme (tekrar tekrar arıtılmış) bal" dediler.

2. Ey gözümün nuru, senin şeker yağdıran lal dudağını kime sorduysam "süzme bal" dediler.

3. (Biri) güzelliğinin nüshasını senin gül yüzüne benzetince, "Bu söz söz değildir; sesini çıkarma, hey eksik (ebter)" dediler. Beyit iki türlü okunabilir: "ḥüsnüñ nüsḫası" sevgilinin güzelliğinin bir kopyası olarak da, güzelliğin örneği sayılan gül olarak da anlaşılabilir.

4. Ey nesim rüzgârı, (onun) kara zülfüne erişince bak: hasta gönlümüzün hâline "bulanık (kederli)" dediler.

5. Münîr, güneş böyle (dönerek) feleğe girdiyse şaşılır mı? Ona "o ayın gün yüzüne zerrece (bir zerre kadar) benzer" dediler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin doksan beşincisidir (tg 95). Vezin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesi gazeli "didiler" redifli olarak gösterir; kafiye bunun önündeki "-er" sesidir: muṣavver, mükerrer, mükerrer, ebter, mükedder ve beñzer. Birinci ve ikinci beyitler aynı "şehd-i mükerrer" (süzme bal) ifadesiyle biter; bu tekrar bizim tespitimizdir. Gazel iki divan nüshasında bulunur (VT 119b, Ü 38b). Aparata göre Ü dördüncü beyitte "bīmārımuzuñ" (hastamızın) yerine "bī-çāremizüñ" (çaresizimizin) okur; beşinci beyitte ise ilk mısraı "Raḳṣ urup şāh-ı felek döndügi çarḫ üzre" (feleğin şahının çark üzerinde raks edip dönmesi), ikinci mısraın başını da "ṣūret-i yāra meger" (meğer sevgilinin suretine) biçiminde bambaşka verir. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir "dediler" zinciridir. Her beyitte sevgilinin güzelliği hakkında başkalarının verdiği bir hüküm aktarılır; şair kendi övgüsünü başkalarının ağzından söyletir. Bu söyleyiş biçimi gazele bir tanıklık havası verir.

Matlada sevgilinin yüzü "rūḥ-ı muṣavver" (suret bulmuş ruh) diye anılır. Ruh görünmez bir şeydir; sevgilinin yüzü ise ruhun gözle görülür hâle gelmiş biçimidir. Dudak için kullanılan "şehd-i mükerrer", defalarca süzülüp arıtılmış bal demektir. İkinci beyit bu ifadeyi aynen tekrarlar; böylece gönül ehlinin hükmü, kime sorulursa sorulsun aynı cevabı veren bir genel kanaate dönüşür.

Üçüncü beyit kitap ve nüsha terimleriyle kurulmuştur. "Nüsḫa" bir eserin yazma kopyasıdır; "ebter" ise sözlük anlamıyla sonu kesik, eksik demektir. Yazma eserlerin tanıtılmasında sonu eksik nüshalara "ebter" denmesi, beyitte nüsha ile ebter arasında bir tenasüp kurar. Bu terim ilişkisinin tespiti bizimdir. Güzelliğin nüshasını sevgilinin gül yüzüne benzeten kişi eksik ve yanlış bir söz söylemiş sayılır; çünkü asıl, kopyaya benzetilemez.

Dördüncü beyitte nesim rüzgârından sevgilinin zülfüne ulaşınca bakması istenir. "Mükedder" hem kederli hem de bulanık demektir; kara ve dağınık zülüf, âşığın bulanık gönlünün bir görüntüsü gibidir. Zülüf ile gönül arasındaki bu bağ divan şiirinde sık kurulan bir ilişkidir.

Mahlas beytinde güneş felekte dönmektedir. Şair bu dönüşe bir sebep bulur: güneşe, sevgilinin gün yüzüne "zerrece" benzediği söylenmiştir. "Ẕerrece" hem "bir zerre kadar, azıcık" hem de "zerre gibi" anlamını çağrıştırır. Güneş ışığında dönen zerreler gibi güneş de bu sözden sonra dönüp durur. Bu cinaslı okuyuş bizim çıkarımımızdır. Ü nüshasındaki raks ve çark söyleyişi de aynı dönme imgesini taşır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar