Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Ḫaddüñ üzre ṭolaşur ṭurmaz bu zülf-i tāb-dār
Bes bu rūşendür ḳıl oda düşicek ḳılmaz ḳarār
Çün ḥisāb-ı ḥüsn idersin evvel ey dil ḳaddin añ
Çün bilürsin kim elifdür evvel-i aṣl-ı şumār
Sünbül-i zülfüñe el ṣunduġıçün bād-ı ṣabā
Lāle-i dil-ḫastenüñ ṭutmış durur göñlin ġubār
Va‘de-i vaṣl-ı nigāra hergiz inanmazdı dil
‘Ömr sür‘at ḳılmasa eglense bir dem rūzgār
Ey dil-i bī-çāre sen bārī beni terk eyleme
Ḫod bilürsin kim cihānda bulmadum ben baña yār
Ḫāne-i dilden ḫayālüñ gözüme geldügiçün
Merdüm-i çeşm-i Münīr olmışdur aña perde-dār

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu kıvrım kıvrım (parlak) zülüf yanağının üzerinde durmadan dolaşır; zaten şu açıktır: kıl ateşe düşünce karar kılmaz (kıvrılıp durur).

2. Ey gönül, güzelliğin hesabını yaparken önce onun boyunu an; çünkü bilirsin ki elif, sayının aslının ilkidir (ebcedde bir sayısıdır).

3. Saba rüzgârı senin sünbül zülfüne el uzattığı için, gönlü yaralı lalenin gönlünü toz (kırgınlık) tutmuştur.

4. Ömür hızla akıp gitmese, zaman bir an oyalansaydı, gönül sevgilinin vuslat vaadine hiç inanmazdı. Beyit iki türlü okunabilir: VT ile MN'nin okuduğu "incinmezdi" biçimine göre anlam "ömür bu kadar hızlı geçmeseydi gönül vuslat vaadinin gecikmesinden incinmezdi" olur.

5. Ey çaresiz gönül, bari sen beni terk etme; zaten bilirsin ki dünyada kendime bir yar bulamadım.

6. Hayalin gönül evinden gözüme geldiği için, Münîr'in göz bebeği ona perdeci (kapıda perde tutan hizmetkâr) olmuştur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir altı beyitlik bir Türkçe gazeldir; neşirde Türkçe gazellerin doksan altıncısıdır (tg 96). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Ersoy'un redif listesinde bu gazelin numarası geçmez. Gazel redifsizdir; kafiye "-ār" sesidir: tāb-dār, ḳarār, şumār, ġubār, rūzgār, yār ve perde-dār. Gazel iki divan nüshasında ve iki nazire mecmuasında bulunur (VT 120a, Ü 25b, PB 162a, MN 74b). Aparata göre Ü ikinci beyitte "çün" yerine "ḫod" okur; dördüncü beyitte Ü "va‘de-i vaṣl-ı nigāra" yerine "intiẓār-ı vaṣl-ı yāra" (sevgilinin vuslatının beklenmesine), VT ile MN de "inanmazdı" yerine "incinmezdi" okur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir cinas ve bir gözlem üzerine kurulmuştur. "Ḳıl" (kıl, saç teli) ile "ḳılmaz" (kılmaz) arasında ses oyunu vardır. Bir kıl ateşe düşünce kıvrılıp büzülür, yerinde duramaz; sevgilinin zülfü de ateş gibi yanağın üzerinde durmadan dolaşır. Bilinen bir doğa olayının iddiaya delil yapılması irsal-i mesel sanatına yakındır. "Tāb-dār" kelimesi hem kıvrımlı hem de parlak demektir.

İkinci beyit ebced hesabına dayanır. Arap alfabesinin ilk harfi olan elif, ebcedde bir sayısının karşılığıdır ve düz bir çizgi biçimindedir. Divan şiirinde sevgilinin boyu bu düzlüğünden ötürü elife benzetilir. Güzelliğin hesabına başlayan kişi, sayıların başı olan elifle, yani boyla başlamalıdır. "Ḥisāb", "evvel", "aṣl" ve "şumār" (sayı) kelimeleri arasında tenasüp vardır.

Üçüncü beyit çiçekler arasında bir kıskançlık sahnesidir. Saba rüzgârı sevgilinin sünbüle benzeyen zülfüne dokunmuştur; bunu gören lalenin gönlü toz tutmuştur. Lalenin ortasındaki koyu leke, gönlüne düşen "ġubār" (toz ve kırgınlık) olarak yorumlanmıştır. Bu hüsn-i talil okuyuşu bizim çıkarımımızdır.

Dördüncü beyit kapalıdır ve nüsha farkları anlamı değiştirir. Esas metinde gönül, vuslat vaadine ancak ömrün hızla geçip zamanın beklemeye fırsat vermemesi yüzünden inanmaktadır. VT ile MN'deki "incinmezdi" okuyuşu ise gönlün ömrün kısalığı yüzünden vaadin gecikmesine incindiğini anlatır. Ü'deki "intiẓār" (bekleyiş) kelimesi de beklemenin acısını öne çıkarır.

Beşinci beyitte âşık kendi gönlüne seslenir; dünyada bir dostu kalmamıştır ve gönlünden kendisini terk etmemesini ister. Mahlas beytinde göz bebeği bir saray hizmetkârına dönüşür. "Perde-dār", büyüklerin kapısında perde tutan, içeri girişi düzenleyen görevlidir. Sevgilinin hayali gönül evinden göze gelmiştir; göz bebeği de bu misafire perdecilik eder. Göz kapağının perdeye benzetilmesi bu imgenin dayanağı olabilir; bu bir çıkarımdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar