Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Bāġ-ı ḥüsnüñ kim cihān bostānıdur
Ṣaçlaruñ rūḥānīler reyḥānıdur
Gül-şen-i ḥüsnüñüñ ey cān bülbüli
Dil daḫı murġ-ı hezār-elḥānıdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünyanın bostanı olan güzellik bağında saçların, ruhanîlerin fesleğenidir. Ey can, senin güzellik gül bahçenin bülbülü olan gönül de bin nağmeli bir kuştur. (Üçüncü mısra "ey can bülbülü" diye de okunabilir; bkz. yorum.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların on birincisidir (tyğ 11). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Kafiye "-ānı" sesi, redif "-dur" ekidir: bostānıdur, reyḥānıdur, hezār-elḥānıdur; üçüncü mısra ("bülbüli") kafiyesizdir. Dörtlük üç nüshada da bulunur (VT 178a, VY 149b, Ü 62a). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük baştan sona bahçe kelimeleriyle kurulmuştur: bāġ, bostān, reyḥān, gül-şen, bülbül ve kuş (murġ). Kubbealtı "reyhan" kelimesini fesleğen diye açıklar. Sevgilinin güzelliği dünyanın bostanı olan bir bağdır; saçları bu bağın fesleğenidir ve onu ruhanî varlıklar koklar. Saçın koku verici bir bitkiye benzetilmesi, saçın güzel kokusunu ve kıvrımlı yeşil yapraklarla benzerliğini birlikte düşündürür.

Son mısradaki "murġ-ı hezār-elḥān" bin nağmeli kuş demektir. Kubbealtı "hezar" kelimesine bir yandan "bin", öte yandan "bülbül" anlamını verir. Kelime burada "bin nağme" terkibinde sayı olarak kullanılmıştır, ama hemen yukarıdaki "bülbül" kelimesiyle birlikte bülbülü de hatırlatır; bu bir tevriyedir. Üçüncü mısraın sözdizimi iki türlü kurulabilir: "ey cān" sevgiliye bir hitap olarak alınırsa gönül, güzellik gül bahçesinin bülbülüdür; "cān bülbüli" bir terkip olarak alınırsa sevgili "canın bülbülü" diye anılır. Aktarımda birinci okumayı esas aldık.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar