Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Veh ki Türk-i bī-amāndurgözlerüñ
Āfet-i mülk-i cihāndur gözlerüñ
Ḳılmaġa dil mülkini her dem ḫarāb
Ġamzeñe haydi hemān dir gözlerüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Eyvah ki gözlerin aman vermeyen bir Türk'tür; gözlerin dünya ülkesinin afetidir. Gönül ülkesini her an harap etmek için gözlerin bakışına (gamzene) "Haydi, hemen" der.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların on üçüncüsüdür (tyğ 13). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "gözlerüñ", kafiye "-ān" sesidir: bī-amān, cihān, hemān; üçüncü mısra ("ḫarāb") kafiyesizdir. Birinci mısrada "bī-amāndur" ile "gözlerüñ" neşirde bitişik basılmıştır; metin neşirdeki gibi verildi. Dörtlük üç nüshada da bulunur (VT 178a, VY 149b, Ü 62b). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük sevgilinin gözlerini bir akıncı ya da yağmacı gibi anlatır. Kubbealtı "Türk" kelimesinin eski edebiyatta, sevgili için kullanıldığında cevri çok olmasından dolayı "zalim, kanlı kimse", ayrıca "güzel, dilber" anlamına geldiğini kaydeder. "Türk-i bī-amān", aman vermeyen Türk, bu iki anlamı birlikte taşır. Kubbealtı "aman" kelimesine güven, emniyet ve savaşta düşmana verilen güvence anlamlarını verir; gözler kimseye bu güvenceyi vermez.

"Mülk-i cihān", "dil mülki" ve "ḫarāb" kelimeleri savaş ve yağma imgesini tamamlar: gözler dünyanın afetidir ve gönül ülkesini harap etmek için bakışa emir verir. Son mısrada gözler ile gamze arasında bir komutan ile askeri arasındaki gibi bir ilişki kurulur; "haydi hemān dir" sözü konuşma dilinden alınmış canlı bir buyruktur. Kafiyede "cihāndur" ile "hemān dir" arasındaki ses yakınlığı da dikkati çeker.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar