Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gül-şen-i cānda çeker bālā ḳadüñ
Ne ḳıyāmetdür ‘aceb bālā ḳadüñ
Rāstı gül-zār-ı dehr içre bugün
Düşdi bī-mānend ü bī-hemtā ḳadüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Can gül bahçesinde yüce boyun yukarılara uzanır; ne şaşılacak bir kıyamettir o yüce boyun. Doğrusu bugün dünya gül bahçesinde boyun eşsiz ve benzersiz olarak ortaya çıktı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların yirmincisidir (tyğ 20). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "ḳadüñ" (boyun), kafiye kelimeleri "bālā", "bālā" ve "hemtā"dır; üçüncü mısra ("rāstı") kafiyesizdir. Birinci ve ikinci mısralar aynı "bālā ḳadüñ" sözüyle biter. Neşrin nüsha dipnotuna göre dörtlük yalnız iki nüshada bulunur (VT 179a, VY 150b); aparatta ise üçüncü mısradaki "dehr" kelimesinin Ü nüshasında bulunmadığı kaydedilir. Bu iki bilgi arasındaki çelişki neşirde açıklanmaz. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk iki mısraın aynı sözle bitmesi, cinaslı kafiyeye yakın bir tekrar doğurur. Kubbealtı "bâlâ" kelimesine yukarı, üst; yüksek, yüce ve boy, kamet anlamlarını verir; "bâlâ-keşîde" terkibini de boy atmış diye açıklar. Birinci mısrada "çeker bālā" sözü boyun yukarı uzanmasını, ikincide "bālā ḳadüñ" sözü yüce boyu anlatır. Kelimenin iki mısrada aynı yazılıp farklı işlevlerle okunabilmesi tuyuğun cinas sevgisine uyar (bizim okumamızdır).

"Ne ḳıyāmetdür" sözü bir şaşkınlık ünlemidir. Kubbealtı "kıyâmet" kelimesine dünyanın sonu olan büyük olay yanında gürültülü karışıklık anlamını da verir. Sevgilinin boyu kalktığında bir kıyamet kopar; boy ile kıyamet arasındaki bağ, ayağa kalkış ile dünyanın altüst oluşunu birlikte düşündürür (bizim okumamızdır). Üçüncü mısradaki "rāstı" (doğrusu) kelimesinin kökü Kubbealtı'na göre doğru, düz, eğri olmayan anlamına gelir; dümdüz boy ile doğru söz arasındaki bu yakınlık kelimeye ikinci bir anlam katar. Son mısrada boy dünya bahçesinde eşsiz ve benzersiz ilan edilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar