Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün

Gözüñ ḫancer benümçün çekdi ẓāhir
Döker bir ṣūret ile ḳanum āḫir

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözün benim için açıktan açığa hançer çekti; sonunda bir yolunu bulup kanımı döker.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu beyit, neşirde "Muammalar" başlığı altında toplanan on yedi muammanın ilkidir. Vezni "mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün" kalıbıdır; iki mısra "ẓāhir" ve "āḫir" kelimeleriyle kafiyelenir. Muammalar üç divan nüshasının üçünde de bulunur (VT 179b-180b, VY 151a-152b, Ü 63b-65b) ve sıraları nüshalarda aynıdır; yalnız Ü'de 10. ve 11. muammalar yer değiştirmiştir, 12. muamma ve sonrası da Ü'de yoktur.

Neşir başlığında çözüm "Mu‘ammā-yı ‘Alī Beg", yani "Ali Bey muamması" olarak verilir; Ersoy girişte muammalardan çıkan adları sayarken bunu "Ali Bey" diye anar. Bu Ali Bey'in kim olduğu kaynaklarda belirtilmez, beyitte de onu tanıtan bir işaret yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki tanıma göre muamma, bir ismi remiz, ima ya da işaret yoluyla dolaylı biçimde gösteren sözdür. Gizlenen adın harfleri "amel" denen usullerle beyitteki kelimelerden çıkarılır; harf düşürmek, harflerin yerini değiştirmek ya da noktalarını kaldırmak için belirli işaret kelimeleri kullanılır. Ersoy çözümün harf harf nasıl elde edildiğini göstermez; biz de bu hesabı baştan sona güvenle kuramadık. Kubbealtı Lugatı Arapça "ayn" kelimesini göz diye açıklar; ayn aynı zamanda ‘Alî adının ilk harfinin adıdır. Beyitteki "göz" kelimesinin bu harfe işaret etmesi mümkündür, ama bu yalnız bir ipucu olarak kalır (bizim okumamızdır).

Görünen anlamıyla beyit, divan şiirinin bilinen bir sahnesini kurar: sevgilinin bakışı âşığa çekilmiş bir hançerdir ve sonunda onun kanını döker. "Ẓāhir" (açıkça) ile "āḫir" (sonunda) kelimeleri tehdidin hem göz önünde hem kaçınılmaz olduğunu söyler. TDV, muammada son harfe işaret etmek için "âhir" kelimesinin kullanıldığını kaydeder; bu kelimenin burada kafiyede durması dikkat çekicidir, fakat çözümdeki işlevini gösteremiyoruz.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar