Münîrî, Tuyuğ 21: Kaygısı Olmayanın Devleti

Tuyuğ 21 — Düşmeyen fikr-i cihān ḳayġusına

Amasya05 Yayın Kurulu • Editör: Mevlüt Erdem Öztürk • 01 Ekim 2026 • Güncellendi: 07 Ekim 2026 • 3 dk okuma

Münîrî'nin son tuyuğu bir hikmet söyler: dünya kaygısına düşmeyen gamdan kurtulur; namus şişesine her an gayret taşı erişen kişiye ne mutlu.

Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Düşmeyen fikr-i cihān ḳayġusına
Ġamdan āzād oldı bes ḳayġusı ne
Devlet anuñ kim yetişür dem-be-dem
Seng-i ġayret şīşe-i nāmūsına

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya düşüncesinin kaygısına düşmeyen kişi gamdan kurtulmuştur; artık onun ne kaygısı olabilir? Namus şişesine her an gayret taşı erişen kişiye ne mutlu. (Son iki mısra iki türlü anlaşılabilir; bkz. yorum.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların yirmi birincisi ve sonuncusudur (tyğ 21). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Kafiye kelimeleri "ḳayġusına", "ḳayġusı ne" ve "nāmūsına"dır; üçüncü mısra ("dem-be-dem") kafiyesizdir. Dörtlük yalnız iki nüshada bulunur (VT 179a, VY 150b). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğun cinası ilk iki mısraın sonundadır: birinci mısra "ḳayġusına" (kaygısına), ikinci mısra "ḳayġusı ne" (kaygısı ne) diye biter. Aynı sesler birinde tek kelime, ötekinde iki kelime olarak okunur; bu, TDV'nin tuyuğ için belirttiği cinaslı kafiyenin güzel bir örneğidir. Öteki tuyuğlar sevgiliyi ve aşkı konu alırken bu son dörtlük bir hikmet söyler. TDV, tuyuğun hikemî ve lirik konulara uygun bir şekil olduğunu, şairlerin bir düşünceyi kısaca dile getirmek istediklerinde onu seçtiklerini belirtir; bu dörtlük o niteliğe uyar.

Son iki mısrayı açmak için Kubbealtı'nın verdiği anlamlara başvurduk: "seng" taş, "şişe" camdan kap, "nâmus" şeref, ırz ve haya demektir; "gayret" ise çaba yanında kutsal saydığı bir şeye başkasının el uzatmasına dayanamama duygusu ve kıskançlık anlamlarını taşır. Taşın şişeye erişmesi onu kırar. Beyit iki türlü anlaşılabilir. Birinci okumaya göre gayret taşı namus şişesini kırar ve kişi ad ve şan kaygısından kurtulur; bu, ilk iki mısradaki dünya kaygısından kurtulmuş kişiye uyar. İkinci okumaya göre namus şişesine erişen gayret taşı, kişinin namusunu sürekli sınayan ve uyanık tutan bir gayrettir. Biz birinci okumayı metnin akışına daha uygun buluyoruz (bizim okumamızdır).