Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün mefā‘ilün fa‘lün (hafif; mısralar kalıba tam oturmaz)

Köfte ger bengüñ dehānında
Ṭoblardur boġaz ḥiṣārında

Günümüz Türkçesiyle

1. Köfte bengînin, yani esrarkeşin ağzında olunca, Boğaz Hisarı'ndaki toplar gibidir. ("Beng" esrar, kenevir macunudur; onu kullanana bengî denir. "Top" hem yuvarlak top hem de top güllesi ve topun kendisidir; "boğaz" hem insanın boğazı hem de İstanbul Boğazı'dır. Ağza tıkılan yuvarlak köfteler, boğazın hisarına dizilmiş toplara benzetilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, iki mısraı kafiyelenmediği için bir müfreddir. İki mısra "dehānında / ḥiṣārında" kelimelerinin sonundaki "-ında" sesiyle birbirine bağlanır, ama asıl kafiye sesleri farklıdır. Vezin hafif bahrine yakındır: Sehî Bey'in aktardığı "Köfteler bengler dehānında" mısraı "fā‘ilātün mefā‘ilün fa‘lün" kalıbına oturur; Kartal'ın divan nüshasından verdiği "Köfte ger bengüñ dehānında" ile her iki metindeki ikinci mısra ise birer hece eksik görünür. Beyit Ahmet Kartal'ın neşrinde LIII numaradadır. Kartal, dipnotunda beytin Sehî Bey'in Heşt Bihişt'inde "Kofteler bengler dehānında / Toplardur boġaz ḥiṣārında" biçiminde geçtiğini kaydeder. Sehî'nin yeni neşrinde ilk mısra "Köfteler bengiler dehānında" diye okunur.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit tek bir benzetme üzerine kurulmuş bir şakadır. Beyit, esrar kullanan kişinin doymak bilmez iştahıyla alay eder: bengînin ağzına tıkılan köfteler, birer top güllesi gibi ağzı ve boğazı doldurur. Benzetmenin gücü iki kelimenin çift anlamından gelir. "Top" hem yuvarlak bir şey hem de ateşli silah ve onun güllesidir; köfte de yuvarlaktır. "Boğaz" hem yemeğin geçtiği boğaz hem de İstanbul Boğazı'dır ve "Boğaz Hisarı", Boğaz'ı denetleyen hisarı anlatır. Böylece yemek yiyen bir adamın boğazı, topların dizildiği bir kaleye dönüşür. İki anlamı birlikte çalışan bu kelimeler beyitte bir tevriye zinciri oluşturur.

Kartal'ın metnindeki "Köfte ger bengüñ dehānında" okuyuşu bir şart cümlesi kurar: köfte esrarkeşin ağzında olursa. Sehî'nin metni ise doğrudan bir tespit yapar: köfteler esrarkeşlerin ağzında Boğaz Hisarı'nın toplarıdır. Anlam iki okuyuşta da aynıdır.

Tarihî Bağlam

Sehî Bey, Basîrî maddesinde bu beyti onun "leṭāyif"i, yani latifeleri arasında anar: "Ve cümle-i leṭāyifinden biri bu beytdür". Sehî aynı maddede Basîrî'nin Acem olduğunu, Uğurluoğlu Mehmed'in hizmetinde bulunduğunu, onun tarafından II. Bayezid'e elçi olarak gönderildiğini, sonra İstanbul'da evlenip kaldığını ve Rum şairleriyle pek çok münazara ve muhavere yaptığını yazar. Âşık Çelebi de Basîrî'nin bir "Bengī-nāme"si olduğunu kaydeder; bu eser bugün bilinmiyor. Adından esrar ve esrarkeşler üzerine yazıldığı anlaşılan böyle bir eserin varlığı, bu beytin konusunun Basîrî'ye yabancı olmadığını gösterir. Beyit, Kartal'ın da dikkat çektiği yemek gazelleriyle birlikte, Basîrî'nin şakacı yönünün şiire geçmiş örneklerindendir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Âşık Çelebi, Meşâ'irü'ş-şu'arâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 181, Basîrî maddesi. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Sehî Beg, Heşt Bihişt, hzl. Halûk İpekten, Günay Kut, Mustafa İsen, Hüseyin Ayan, Turgut Karabey, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), Mevlânâ Basîrî maddesi, s. 152-153. ekitap.ktb.gov.tr

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar