Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Şīr-i Ḥayy-ı lā-yemūt ān ki ‘Aliyy-i Ḥaydarest
Ẓāt-ı pāk-i bī-naẓīreş hel etā-rā maẓharest
Der-reh-i dīn-i ḥabībullāh berāy-ı şer‘-i pāk
Kāfirān-rā āfet ü kişver-küşā-yı Ḥayberest
Serv-i bāġ-ı lā-fetā vü şem‘-i cem‘-i aṣfiyā
Nūr-ı çeşm-i evliyā vü vāṣī-i peyġamberest
Düldül-i ū hem-‘inān-ı ablaḳ-ı eyyām şod
Ẕü’l-fiḳār-ı vey zi-berḳ-ı ra‘d bes lāmi‘terest
Şod hümā-yı himmeteş-rā şāḫ-ı sidre āşyān
Menzil-i ḳadreş zi-çarḫ-ı a‘ẓam ey dil ber-terest
Şīr-i merdān k’ān ‘Aliyy-i murtażā vü müctebā
Ḫayl-i cem‘-i evliyā-rā reh-ber ü ser-leşkerest
Sāḳī-i kevs̱er emīr-i taḫt-gāh-ı lev-küşif
Ḫᵛāce-i ma‘ṣūm u pīr-i rāh-ı Ḥayy-ı ekberest
Ger Münīr ez-cān u dil şod bende-i dīrīneeş
Men ġulām-ı Ḳanberem Ḳanber ġulām-ı Ḥaydarest

Günümüz Türkçesiyle

1. Ali Haydar, hiç ölmeyen ve daima diri olan Allah'ın aslanıdır; eşi benzeri olmayan tertemiz zatı "hel etâ" âyetinin mazharıdır. ("Hel etâ", sözlük anlamıyla "geldi mi, gelmedi mi" demektir ve Kur'an'ın İnsan sûresinin açılış sözleridir; Ersoy da beyti bu âyete mazhar olmak diye açar.)

2. Allah'ın sevgilisinin dini yolunda, tertemiz şeriat uğruna kâfirlere bela kesilmiş ve Hayber ülkesini fethetmiştir.

3. O, "lâ fetâ" bahçesinin selvisi, Allah'ın seçkin kullarından oluşan meclisin mumu, velîlerin gözünün nuru ve Peygamber'in vasisidir. (Ersoy "lâ fetâ"yı "Ali'den başka yiğit yoktur" sözüne bağlar.)

4. Atı Düldül, günlerin alaca atıyla baş başa koşar oldu; Zülfikâr'ı ise gök gürlediğinde çakan şimşekten çok daha parlaktır. ("Günlerin alaca atı", sözlük anlamıyla ak ve kara renkleri bir arada taşıyan attır ve gece ile gündüzün art arda geldiği zamana benzetilir; Ersoy mısraı "zamanla aynı hızdadır" diye anlar.)

5. Ey gönül, onun yüksek himmeti bir hümâ kuşu olup Sidre ağacının dalına yuva kurdu; kadrinin konağı en büyük felekten de yukarıdadır. (Hümâ, sözlük anlamıyla gölgesi kimin üstüne düşerse ona devlet getirdiğine inanılan masal kuşudur; Sidre, yedinci kat gökteki Sidretü'l-müntehâ ağacıdır.)

6. Erlerin aslanı olan o Ali, Murtazâ ve Müctebâdır; velîler topluluğunun kılavuzu ve ordu başıdır. (Murtazâ sözlük anlamıyla "beğenilmiş, razı olunmuş", müctebâ "seçilmiş" demektir; Ersoy bunları "Allah'ın kendisinden razı olduğu ve yüce mertebeler verdiği" diye açar.)

7. O, Kevser'in sakisi, "lev küşife" tahtının sahibi, günahsız bir efendi ve en büyük, daima diri olan Allah'ın yolunda pîrdir. ("Lev küşife", Ersoy'un açıklamasıyla "eğer perde kaldırılsaydı" demektir; sözlük anlamıyla Hz. Ali'ye nisbet edilen "perde kalksa yakînim artmazdı" sözünün başıdır.)

8. Münîr canla gönülden onun eski kölesi olduysa, ben de Kanber'in kölesiyim; Kanber ise Haydar'ın kölesidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir sekiz beyitlik Farsça bir kasidedir ve neşirde Kaside 7 numarasını taşır. Kaside, ilk beytin iki mısraı ile sonraki beyitlerin ikinci mısraları aynı kafiyeyle süren ve çoğunlukla övgü için yazılan nazım şeklidir; bu örnek, divandaki öteki kasidelerin yanında oldukça kısadır. Vezin remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Kafiye "-er" sesidir (Ḥaydar, maẓhar, Ḫayber, peyġamber, lāmi‘ter, ber-ter, ser-leşker, ekber); redif ise Farsçadaki "-dır" ekinin kısalmış biçimi olan "-est"tir. Şiir Vatikan (VT 16a) ve Viyana (VY 25a) nüshalarında bulunur, İstanbul nüshasında yoktur. Neşirdeki başlık "Der-menāḳıb-ı ḥażret-i ‘Alī kerremallāhü vecheh", yani "Hz. Ali'nin menkıbeleri hakkında"dır. Ersoy divandaki yirmi dokuz kasideyi konularına göre sayarken birini "Hz. Ali'ye methiye" olarak gösterir; o kaside budur. Ne zaman ve hangi vesileyle yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Kaside baştan sona Hz. Ali'nin sıfatlarını ve menkıbelerini sıralar; bir giriş bölümü, bir istek ya da dua bölümü yoktur, yalnız son beyitte şair kendi bağlılığını söyler. Sıfatlar geleneğin bilinen adlarıdır: Haydar (1), "Allah'ın aslanı" ve "erlerin aslanı" (1, 6), Murtazâ (6), Peygamber'in vasisi (3), Kevser'in sakisi (7). Menkıbeler ise birer telmihle anılır: Hayber'in fethi (2), "lâ fetâ" sözü (3), atı Düldül ile kılıcı Zülfikâr (4), "hel etâ" âyeti (1) ve "lev küşife" sözü (7). Arapça ibareler beyitlere bir tamlamanın parçası olarak yerleştirilmiştir: "serv-i bāġ-ı lā-fetā" (lâ fetâ bahçesinin selvisi) ile "taḫt-gāh-ı lev-küşif" (lev küşife tahtı), bilinen bir sözü imgeye çevirir.

4. beyit tenasübe dayanır. İlk mısrada Düldül ile "ablaḳ-ı eyyām" (günlerin alaca atı) yan yana konur ve "hem-‘inān" (dizgin dizgine) sözü at koşusuna ait kelimeleri tamamlar; ikinci mısrada Zülfikâr, gök gürültüsü ve şimşekle karşılaştırılır ve onlardan daha parlak bulunur. 5. beyitte himmet hümâya, Sidre dalı da onun yuvasına benzetilir; Ali'nin kadri göklerin en büyüğünden yukarıya yerleştirilerek övgü abartıyla tamamlanır. İlk beyitte Allah'ın sıfatı olarak geçen "Ḥayy" (daima diri) 7. beyitte "Ḥayy-ı ekber" biçiminde yeniden gelir; böylece kaside, Ali'yi Allah'a bağlayan bir çerçeve içinde kalır.

Son beyit şiirin en dikkat çeken yeridir. Mahlas "Münīr" biçiminde ve üçüncü şahısla gelir; ikinci mısrada ise şair "ben" diye konuşur. Kanber, Hz. Ali'nin azatlı kölesidir; şair kendini onun kölesi sayarak Ali'ye olan bağlılığını bir basamak aşağıdan dile getirir. "Ġulām" ve "Ḳanber" kelimelerinin mısra içinde zincirleme tekrarı (ġulām-ı Ḳanberem, Ḳanber ġulām-ı Ḥaydar) bu basamaklanmayı ses düzeyinde de kurar. Ersoy'un girişinde belirttiği gibi divanın ilk şiiri olan Mesnevî 1'de de şair Peygamber'i, dört halifeyi ve on iki imamı anarak onların hatırına bağışlanmayı diler; Ali övgüsü divanın dinî açılış bölümünde bu kasideyle ayrıca yer bulur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar