Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gūyiyā Yūnusdur ey dil ḫüsrev-i ḫāver güneş
Māhī-i şebden ki ḳurtulmış durur gider güneş
Yā ḫo Yūsufdur ki pīrāhen-derīde her ṣabāḥ
Meh Züleyḫāsı elinden ḳurtulup ḳaçar güneş
Gösterüp yine yed-i beyżā Kelīmullāh gibi
Oldı bu vech ile şöyle rūşen ü enver güneş
Ḥażret-i nūr-ı Muḥammed tīġini urduġıçün
Ṭutdı mülk-i ‘ālemi bī-rezm ü bī-leşker güneş
Gül-şen-i nīlūferīden yaña geldükçe müdām
Dāmen-i gerdūn ile ḫurmā-yı zer döker güneş
Kişver-i Hindi ser-ā-ser ṣubḥ-dem fetḥ eyleyüp
Çekdi nūrānī ‘alemler ejdehā-peyker güneş
Şöyle kim zenbūr-vār uşmışdur aña ẕerreler
Āsmānda ṭut ki bir gömeç ‘aseldür ter güneş
Gerçi kim cām-ı muṣaffādur göñül gītī-nümā
Gūyiyā bir çeşmedür gökden çıḳar ḳaynar güneş
Zevraḳ-ı sīmīn ile baḥr-i felekde seyr idüp
Devşirür ta‘cīl ile her ṣubḥ nīlūfer güneş
Ṭoldurup ḳand ü nebāt ile cihān mülkin tamām
Gūyiyā eflāki ḳıldı kelle-i şekker güneş
Şöyle sīmīn mirvaḥa düzüp gelür her ṣubḥ-dem
Şekkeristān-ı felekden zer-mekes sürer güneş
Gerçi tennūr-ı felekde bir külīçedür velī
Virüp anuñla ġıdā maḫlūḳı hep besler güneş
Sāġar-ı ṣahbā çeker beñzer ki mest olup müdām
Geh yürür dīvār ṭutup geh yire düşer güneş
Gerçi ṭolmışdı ḳanādīl ile bu heft ṣavma‘a
Geldi külline ḳomadı iḥtiyāc u fer güneş
Gezdürür günde cihānı kimse yetürmez behā
Ḳanda buldı bilmezem bu vech ile gevher güneş
Ḫırmen-i māhı ser-ā-ser oda urmışdur tamām
Ṣūretā gerçi görinür şöyle bir aḫker güneş
Gürg-i çarḫ-ı kej-revüñ rūbehligin gördügiçün
Pençesi altında ḳor mānend-i şīr-i ner güneş
Geldi zerrīn miġfer ile nūrdan giyüp zırıh
Saġ u ṣolına ḥamāyil ḳıluban ḫancer güneş
Gūş-vār-ı dehre bir dürr-i yetīm olduġıçün
N’ola didiyse ‘Aṭāyī k’oldı dür-perver güneş
Merd iken çābük-süvār ol nūrdan şalvār ile
Bellüsüz k’Aḥmed neden dir aña bī-mīzer güneş
Şeb sipendin n’ola yaḳsa çeşm-i bed def‘iyiçün
Micmer-i fīrūza gün içre urup āẕer güneş
Ḫüsrev-i taḫt-ı zeberceddür ki biñ ta‘ẓīm ile
Geydi zer-beft aṭlas u urundı tāc-ı zer güneş
Şāhid-i meh kendinüñ maḥbūbı olduġıyiçün
Nūrdan dībāyile gündüz yüzin örter güneş
Pādşāh-ı berr ü baḥr anuñçün oldı ġālibā
Ḳāni‘-i fermān-ı Ḥaḳdur merd-i ḫuşk ü ter güneş
Günde gerçi ‘āleme ‘arż-ı cemāl ider gelüp
Maṭla‘-ı ṣubḥ-ı sa‘ādetden niḳāb açar güneş
Dönmek içün nev-‘arūsa şöyle dehr-i pīre-zen
Nūrdan dībā ider günde aña mi‘cer güneş
Bilmezem göñlüm gibi yā Rab neden āvāredür
Degzinür ṭurmaz cihān mülkini ser-tā-ser güneş
Hīc ḫālī görmedüm bir derd-i serden anı da
Her ne deñlü oldı ise cām-ı İskender güneş
Teşne-i āb-ı zülāl-i vaṣl-ı yār içün yine
Gökde tefsīr itmek ister ṣūre-i kevs̱er güneş
Ṣubḥ-ı ṣādıḳ nerd-i bānın gösterür yine didüm
Ġālibā āyīne-i gītī-nümā aṣar güneş
Bī-vefādur çarḫ-ı kec-reftār u dūnı gördi bes
Anuñ içündür ciger-sūz olduġı eks̱er güneş
Geh kül ider kend’özin geh āteş-i ter gösterür
Ḥoḳḳa-bāz-ı dehrdür kim od ile oynar güneş
Ben güneş fikrini iderken zebān-ı ḥāl ile
Gördüm oḳur ṭurmayup bu şi‘ri hep ez-ber güneş
Nūr-ı Aḥmedsin kim olur ḥüsnüñe çāker güneş
Gerçi ‘Īsā gibi günde göklere aġar güneş
Zülfüñ altında görünce ḫaddüñi didi göñül
Ṭarf-ı maġribden mi ṭoġar yoḫsa nīk-aḫter güneş
Āteş-i mihr-i ruḫuñla oda düşelden berü
Tābe içre dānedür kim raḳṣ urur oynar güneş
Sünbül-i zülfüñi gördi deste olmışdur ṭurur
Ṣubḥ-dem gelmişdür altun til ile ṣarar güneş
Mihr-i ruḫsāruñı ben sīnemde pinhān eyledüm
Örtünülmez gerçi kim balçıġ ile dirler güneş
Böyle kim ‘arż-ı cemāl itmezsin ey meh-rū bize
Ṭoġmaz idüñ üstümüze ġālib olsañ ger güneş
Mihr-i ruḫsāruñla gören bu hilāl ebrūları
Dir hilāl altında yā Rab bilmezem n’eyler güneş
Görüp engüşt-i Muḥammed gibi bu reng mu‘cizin
‘Āleme geldükçe ṭurmaz vehm idüp ḳaçar güneş
Günde göñlüm baña ‘ışḳa tevbe it dir dir bunı
Ḫod bilürsin ṭarf-ı maġribden ṭulū‘ eyler güneş
Gerçi bir kūçesini ister cihānda cā-be-cā
Her bacadan anuñ içün ṣarḳınup iner güneş
Mihr-i ḥüsnüñden nişān vardur yüzinde kim müdām
Gösterürken āşkārā kend’özin gizler güneş
Ġamze-i ḫūn-rīzüñ ucından ciger-ḫūn olmaġın
Şöyle kim nā-çār olupdur ḫancere düşer güneş
Ḥüsnüñüñ ḥayrānı olduġıçün ey Yūsuf-cemāl
Ṭutar elinde Züleyḫā-veş turunc-ı zer güneş
Seyr ider ser-pā-bürehne günde mülk-i ‘ālemi
Varlıġın ḫāk itdi yoluñda ḳalender-ser güneş
Kendinüñ māhiyyetin bilür ḳatuñda bilürem
Beñzedürsem de yüzüñe eylemez bāver güneş
Ḫᵛāb-geh olalı çeşm-i nergisüñe yāsemīn
Sünbül-i zülfüñe oldı bāliş ü pister güneş
Germ olup ḳaṣr-ı zeberced üzre la‘lüñ yādına
Nūş ider cām-ı muraṣṣa‘dan ṭolu sāġar güneş
Burḳa‘ ile gördügiçün āftāb-ı ḥüsnüñi
Saña öykünür ki her gözden yüzin ṣaḳlar güneş
Yüzüñi göster ki bir āyīnedür gītī-nümā
Luṭf it olsun bārī mihr-i ḥüsnüñe maẓhar güneş
Encüm-i eşküm ḥisābın bilmek isterse yazup
Çekmesün zaḫmet diñ aña düzmesün mısṭar güneş
Gül-sitān-ı vuṣlat-ı yāre henūz irdüm dimez
Ol hevāda dökmiş iken küll-i bāl ü per güneş
Bilmezem mihr-i cemālüñ şevḳına mıdur ya ḫod
Odlara sūz-ı dil içün mi düşüp yanar güneş
Āftāb içre görinen ẕerreler ṣanma Münīr
Ḫurde-i zerdür ki yār içün nis̱ār ider güneş
Baña cevr idersin ol şehden ḥaẕer ḳılmaz mısın
Kim yasaḳ u heybetinden ṭurmadan ditrer güneş
Ḥażret-i şāh-ı cihān ya‘nī ki sulṭān Bāyezīd
İşiginde bendedür der-bān ‘aṣā dutar güneş
Āteş-i ḫışmından itmese ḥaẕer bu vech ile
Baġlamazdı āsmānda şekl-i ḫākister güneş
Her ne deñlü ẕerre gün ḳatında kemter şey’ ise
Ẕerre-i ḫāk-i derinde şöyledür kemter güneş
Ḫüsrevā vaṣf-ı cemīlüñ yazmaġa ser-tā-ḳadem
Heft cild-i āsmānı eyledi defter güneş
Ḫayme-i ḳadr-i refī‘uñda olupdur fī’l-mes̱el
Āsmān-ı çārüm üzre kille-i çāder güneş
Pādşāh-ı heft kişversin ki çeşm-i feyżüñe
Ṣanki gök bir beyżadur olmış aña aṣfer güneş
Kūh-ı ḳāf-ı ḥaşmetüñe şāyed irişem diyü
Eyledi sī-murġ-ı ẕāta himmetin şeh-per güneş
Aṭlas-ı zer-beft-i çarḫ olmaġa cübbe ḳadrüñe
Oldı ta‘ẓīm içün aña nūrdan astar güneş
Mūsī-i ‘İmrān gibi ḫaṣmuñı ḳılmaġa helāk
Geh ‘aṣāsın ‘arż ider geh gösterür ejder güneş
Ay işigüñde ġulām olsa ‘aceb mi dāġ-dār
Ḫādim-i ḫāk-i derüñdür ad ile cevher güneş
Ḫıdmetüñe ṣubḥ-dem yetişmek içün yügürüp
Geldi ta‘cīl ile oldı derleyüp aḥmer güneş
Seyr-i berr ü baḥr idüp deryā yüzinden gelmegin
Ḫıdmetüñe tuḥfe algeldi turunc-ı zer güneş
Kendü var iken rikābuña meh añılduġıçün
Ḥasret ü reşk ile itdi ḳāmetin çenber güneş
Devleti var ise olsun sözüñe ‘ālem muṭī‘
Oldı rūşen-dil anuñçün k’oldı fermān-ber güneş
Meclis-i ḫāṣuña bilür lāyıḳ olmaduġını
Da‘vet olursa da gelmez eylemez bāver güneş
Düşmenüñe kendüden nā-çār ref‘ irdügiçün
Şöyle ser-gerdān olupdur dem-be-dem mużṭar güneş
Na‘l-i sümm-i esbüñe irişmegin rūy-ı zemīn
Kend’özin zīr ü zeber idüp olur aġber güneş
Ṭās-ı ḥammām itmek içün sen şehe altūndan
Oldı biñ cidd ile her dem cehd idüp zer-ger güneş
İki sözde germ olup bir şöyle maṭla‘ dir isem
‘Ayb ola mı māh-ı nev gibi n’ola artar güneş
Çün hilāl-i na‘l-i esbüñden bulupdur fer güneş
Tā ebed virür cihāna zīnet ü zīver güneş
Na‘l-i esbüñ mīḫına reşk iletür kevkeb belī
Şemse-i eyvānuña lā-büd ḥased ider güneş
Āstānuña yüzin süriyü geçer ḫāk olup
Her ne deñlü oldısa sulṭān-ı baḥr ü ber güneş
Biñ disün ḳaṣr-ı çehārüm üzre yüz urmaġ ile
Ḥalḳa-i ‘ulyā ḳapuñla olımaz hem-ser güneş
Ḫūṭbe oḳursa ‘aceb mi yüce aduña müdām
İdinüp çarḫ-ı berīni kendüye minber güneş
Gerd-i na‘l-i sümm-i esbüñden kim iltür bād-ı ṣubḥ
Gāh idinür tūtyā-yı çeşm ü geh efser güneş
Bikr yetişmek içün dāmād-ı bezmüñe senüñ
Nev-‘arūs-ı Zühreye günde ṭutar mi‘cer güneş
Gerd-i rāh-ı bād-pāyuñ ḳanda kim ‘azm eyleye
Tīġin alup çignine olur revān reh-ber güneş
Tīġuña kesmekde ḫod yoḳ āftābuñ nisbeti
Ġālibā rūşen-dil olmaḳda olur maẓhar güneş
Ḫāk-i dergāhuñ ḳatında ẕerreden kemdür belī
Anuñ içün düşmemişdür her göze manẓar güneş
Günde tīġ-i zer-nişān ile gelür cevlān idüp
Ḫaṣmuñ ister pehlevān-ı künbed-i aḥḍar güneş
Şemse-i ḳadr-i refī‘uñ görsene bedr-i dücā
Görmek isterse güneşden daḫı bālā-ter güneş
‘Ayn-ı āb-ı kevs̱er izüñ tozına günde irer
Çeşme-i cān gibi olsa n’ola cān-perver güneş
Baḥr-i ‘ışḳuñdan naṣīb almaduġı bir ẕerrece
Ḫiffeti olmaġ ilendür şöyle bī-lenger güneş
Gerd-i rāhuñ ẕerresinüñ rütbetin bulmış degül
Her ne deñlü görinürse ẓāhirā ber-ter güneş
Āstān-ı āsmān-ḳadrüñ kim olmışdur aña
Encüm-i seyyāre kemter ḫāk ü ḫāk-i der güneş
Āftāb-ı ṭal‘atuñla ṭoldı bu nüh zāviye
Mihr-i ḥüsnüñle n’ola olsa yedi kişver güneş
‘Ayn-ı kevs̱er ḫāk-i pāyüñe yüzini sürmegin
Ḫūb idi oldı bu vech ile daḫı ḫoş-ter güneş
İḫtiṣār itsem du‘āyile ‘aceb mi medḥüñi
Bilürem nāzük mizāca derd-i ser eyler güneş
Ḳubbe-i çārüm yüzinden ṣad hezār i‘zāz ile
Tā ki bu ṭāḳ-ı zebercedden gelüp aşar güneş
Günde nūrānī niḳāb ile ḳılup ‘arż-ı cemāl
Tā ki ẓulmānī ḥicābı ref‘ idüp sürer güneş
Ḳāyim olduḳça zemīn ü dem-be-dem döndükçe çarḫ
Lācverdī ḳubbeye tā kim çıḳup iner güneş
Giceler zeyn olduġınca gül-şen-i nīlūferī
Gül-sitān-ı çarḫa geldükçe gül-i aḥmer güneş
Ṭurduġınca ‘arş u ferş ü levḥ ü kürsī vü ḳalem
Olduġınca encüm ile tā dem-i maḥşer güneş
Pādşāh-ı ẓıll-i Ḥaḳsın Ḥaḳ vücūduñ ẓıllini
Dāyim itsün kim vücūduñdur żiyā-güster güneş

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, doğunun hükümdarı güneş sanki gecenin balığından kurtulup giden Yunus'tur. (Yunus peygamberin balığın karnından kurtuluşu, güneşin gece karanlığından çıkışına benzetilir.)

2. Yahut güneş, her sabah gömleği yırtılmış hâlde ay Züleyha'sının elinden kurtulup kaçan Yusuf'tur. (Züleyha'nın Yusuf'un gömleğini yırtması kıssasına göndermedir; ay, gündüz güneşin ardından kalan Züleyha olur.)

3. Güneş, Kelîmullah Musa gibi yine beyaz elini gösterdiği için böyle parlak ve nurlu oldu. ("Yed-i beyzâ", Musa'nın koynundan bembeyaz ışıklı çıkan eli mucizesidir.)

4. Güneş, Hz. Muhammed'in nurunun kılıcını vurduğu için dünya mülkünü savaşsız ve askersiz ele geçirdi.

5. Güneş nilüfer renkli gül bahçesine, yani göğe doğru geldikçe göğün eteğinden durmadan altın hurmalar döker.

6. Güneş sabah vakti Hint ülkesini baştan başa fethedip ejderha biçimli nurlu sancaklar çekti. (Hint burada gecenin karanlığını çağrıştırır; güneş ışınları sancaklara benzetilir.)

7. Zerreler ona arı gibi üşüşmüştür; say ki güneş gökte taze bir petek baldır. ("Gömeç" eski Türkçede bal peteği demektir.)

8. Gönül her ne kadar dünyayı gösteren arı duru bir kadeh ise de güneş sanki gökten çıkıp kaynayan bir pınardır. (Mısra, "güneş, dünyayı gösteren arı bir kadehtir" diye de okunabilir; beyit iki türlü anlaşılabilir.)

9. Güneş gümüş kayıkla felek denizinde gezip her sabah aceleyle nilüferleri toplar. (Sabah olunca yıldızların sönmesi, güneşin nilüfer toplaması diye anlatılmış görünür.)

10. Güneş dünya mülkünü baştan başa kand ve nabat şekeriyle doldurup gökleri sanki bir kelle şekere çevirdi.

11. Güneş her sabah gümüş bir yelpaze düzüp gelir ve göğün şekerliğinden altın sinekleri kovar. ("Mirvaḥa" yelpaze, "mekes" sinek demektir.)

12. Güneş, felek tandırında bir külçe ise de onunla gıda verip bütün yaratılmışları besler. ("Külīçe" sözlük anlamıyla hem küçük çörek hem maden külçesidir; ekmek ile altın anlamı birlikte düşünülür.)

13. Güneş durmadan şarap kadehi çekip sarhoş olmuş gibidir; kâh duvara tutunarak yürür, kâh yere düşer. (Güneş ışığının duvarlara vurup yere düşmesi sarhoş yürüyüşüne benzetilir.)

14. Bu yedi manastır, yani yedi kat gök, kandillerle dolmuş olsa da güneş geldi, hiçbirine ne ihtiyaç ne parıltı bıraktı.

15. Güneş bir cevheri gün boyu dünyada gezdirir, kimse ona değer biçemez; böyle bir cevheri nereden buldu, bilmem.

16. Güneş ay harmanını baştan başa ateşe vermiştir; görünüşte ise bir kor parçası gibi görünür.

17. Güneş, eğri giden feleğin kurdunun tilkiliğini gördüğü için onu erkek aslan gibi pençesinin altına koyar.

18. Güneş altın miğferle, nurdan zırh giyerek, sağına ve soluna hançer asarak geldi.

19. Güneş zamanın kulağına küpe olacak eşsiz bir inci olduğu için Atâyî ona "inci besleyen" dediyse buna şaşılır mı? ("Dürr-i yetīm" tek ve eşsiz incidir.)

20. Güneş nurdan şalvarıyla erkek ve çevik bir süvari iken Ahmed'in ona neden "peştamalsız" dediği belli değil. ("Mīzer" sözlük anlamıyla bele bağlanan peştamal, futadır; "bellüsüz" sözü "belli değil" diye anlaşılmıştır, "bel" ile de ilgi kuruyor olabilir. İkinci mısraın ilk sözü kesin olarak çözülemiyor.)

21. Gece nazardan korunmak için üzerlik tohumu yaksa ne olur; güneş gündüz firuze renkli buhurdana ateş koyar. (Gök firuze renkli bir buhurdan, güneş onun ateşi olur.)

22. Güneş zebercet tahtın hükümdarıdır; bin saygıyla altın işlemeli atlas giydi, altın taç taktı.

23. Ay güzeli kendi sevgilisi olduğu için güneş gündüz onun yüzünü nurdan bir ipek kumaşla örter. (Ayın gündüz görünmeyişine getirilen güzel bir gerekçedir.)

24. Galiba güneş, kuruya da yaşa da razı bir er olarak Hakk'ın fermanına boyun eğdiği için karaların ve denizlerin padişahı oldu.

25. Güneş her ne kadar her gün gelip dünyaya güzelliğini gösterse de saadet sabahının doğuş yerinden peçesini açar.

26. Bu kocakarı dünyanın yeni gelin kılığına girmesi için güneş her gün ona nurdan ipek bir başörtüsü yapar. ("Mi‘cer" sözlük anlamıyla kadın başörtüsüdür.)

27. Yarab, güneş neden benim gönlüm gibi avaredir; durmaz, dünya mülkünü baştan başa dolaşır. ("Degzinmek" eski Türkçede dolaşmak demektir.)

28. Güneş İskender'in kadehi kadar olsa da onu da bir baş ağrısından hiç boş görmedim. ("Derd-i ser", içkinin verdiği baş ağrısıdır.)

29. Güneş, sevgiliye kavuşmanın tatlı suyuna susadığı için gökte yine Kevser suresini tefsir etmek ister.

30. "Gerçek sabah yine merdivenini gösteriyor" dedim; galiba güneş dünyayı gösteren aynayı asıyor. ("Nerd-i bān" sözlük anlamıyla merdiven demek olan "nerdübān"dır.)

31. Eğri dönen felek vefasızdır; güneş onun alçaklığını gördü, bu yüzden çoğu zaman bağrı yanıktır. ("Dūn" sözlük anlamıyla alçak demektir; eski Türkçede gece anlamına gelen "dün" ile ses benzerliği de vardır.)

32. Güneş kendini kâh kül eder, kâh taze bir ateş gösterir; ateşle oynayan dünyanın hokkabazıdır.

33. Ben hâl diliyle güneşi düşünürken gördüm ki güneş bu şiiri durmadan baştan sona ezberden okuyor. ("Ez-ber" hem ezber hem Farsça "üstten" anlamıyla okunabilir.)

34. Sen Ahmed'in nurusun ki güneş güzelliğine kul olur; güneş gerçi İsa gibi her gün göklere yükselir. (İsa'nın göğe yükselişine göndermedir.)

35. Gönül saçının altında yanağını görünce dedi ki: Güneş batı tarafından mı doğuyor, yoksa bu uğurlu bir yıldız mı?

36. Yanağının güneşinin ateşiyle yanalı beri güneş, tava içindeki tane gibi oynayıp sıçrar. ("Mihr" sözlük anlamıyla hem güneş hem sevgidir. VY nüshasında "oynar" yerine "göyner", yani yanar sözü vardır.)

37. Güneş sümbül saçının demet olmuş durduğunu gördü; sabah vakti onu altın telle sarmaya gelmiştir.

38. Yanağının güneşini göğsümde gizledim; gerçi "güneş balçıkla sıvanmaz" derler. (Mısrada "örtünülmez" denir; atasözünün bu eski biçimi irsal-i mesel örneğidir.)

39. Ey ay yüzlü, bize böyle güzelliğini göstermiyorsun; güneşe galip gelseydin üstümüze doğmazdın. (Beyit açık değildir; ikinci mısra "ey güneş, galip olsaydın üstümüze doğmazdın" diye de okunabilir.)

40. Yanağının güneşiyle bu hilal kaşlarını gören der ki: Yarab, güneş hilalin altında ne yapar, bilmem.

41. Güneş, Muhammed'in parmağı gibi bu renkli mucizeyi görüp dünyaya geldikçe korkuya kapılır, durmadan kaçar. (Ayı ikiye böldüğü rivayet edilen mucizeye göndermedir; sevgilinin kaşı ile parmak arasında bir benzerlik kurulur.)

42. Gönlüm her gün bana "aşka tövbe et" der durur; sen de bilirsin ki güneş batı tarafından doğar. (Güneşin batıdan doğması kıyamet alametlerinden sayılır; şair tövbesinin ancak o zaman olacağını ima eder.)

43. Güneş dünyada yer yer sevgilinin sokağını aradığı için her bacadan sarkıp iner.

44. Güneşin yüzünde senin güzelliğinin güneşinden bir iz vardır; bu yüzden kendini açıkça gösterirken bile durmadan gizler.

45. Kan döken bakışının ucundan bağrı kan olduğu için güneş çaresiz kalıp hançerin üstüne düşer.

46. Ey Yusuf güzelliğindeki, güneş senin güzelliğine hayran olduğu için Züleyha gibi elinde altın turunç tutar. (Yusuf'u görüp elindeki turunç yerine elini kesen Mısır kadınları kıssasına göndermedir.)

47. Güneş başı açık, yalınayak her gün dünya mülkünü gezer; o kalender başlı, senin yolunda varlığını toprak etti.

48. Güneş senin yanında kendi değerini bilir, bilirim; onu yüzüne benzetsem de inanmaz.

49. Yasemin senin nergis gözüne uyku yeri olalı beri güneş sümbül saçına yastık ve döşek oldu.

50. Güneş, zebercet köşkün üstünde ısınıp keyiflenerek senin lal dudağını anar ve mücevherli kadehten dolu dolu içer.

51. Güneş senin güzellik güneşini peçeyle gördüğü için sana öykünür, her gözden yüzünü saklar.

52. Yüzünü göster, o dünyayı gösteren bir aynadır; lütfet de bari güneş senin güzelliğinin güneşine mazhar olsun.

53. Gözyaşı yıldızlarımın hesabını yazıp bilmek isterse ona deyin: Güneş zahmet çekmesin, cetvel düzmesin. ("Mısṭar" sözlük anlamıyla satırları düz yazmak için kullanılan çizgi cetvelidir.)

54. Güneş o havada, o arzu içinde bütün kolunu kanadını dökmüşken yine de "sevgiliye kavuşma gül bahçesine erdim" demez. ("Hevā" sözlük anlamıyla hem hava hem arzudur.)

55. Güneş senin güzellik güneşinin şevkiyle mi, yoksa gönül yanığından mı ateşlere düşüp yanar, bilmem.

56. Ey Münîr, güneş ışığında görünen zerreleri zerre sanma; onlar güneşin sevgili için saçtığı ufak altınlardır.

57. Bana zulmediyorsun; buyruğundan ve heybetinden güneşin durmadan titrediği o şahtan sakınmaz mısın? ("Yasak" eski Türkçede buyruk, kanun demektir.)

58. O şah, cihan şahı hazretleri, yani Sultan Bayezid'dir; güneş onun eşiğinde bir kuldur, kapıcıdır, elinde asa tutar.

59. Güneş onun öfkesinin ateşinden böyle sakınmasaydı gökte kül biçimine bürünmezdi.

60. Zerre güneşin yanında ne kadar değersiz ise, güneş de onun kapısının toprağının bir zerresi yanında öyle değersizdir.

61. Ey hükümdar, güneş senin güzel vasıflarını baştan ayağa yazmak için göğün yedi cildini defter yaptı.

62. Güneş, yüce kadrinin çadırında, deyim yerindeyse, dördüncü kat gök üzerinde çadırın tepe topuzu olmuştur. ("Kille" sözlük anlamıyla çadır tepesidir; eski gök anlayışında güneş dördüncü kat gökte yer alır.)

63. Sen yedi iklimin padişahısın; senin feyizli gözünde gök bir yumurta gibidir, güneş de onun sarısı olmuştur.

64. Güneş, belki ihtişamının Kaf dağına erişirim diye himmetini Simurg'un kendisine kanat yaptı. (Efsanevi kuş Simurg'un Kaf dağında yaşadığı düşünülür.)

65. Göğün altın işlemeli atlası kadrine cübbe olsun diye güneş saygıdan ona nurdan astar oldu.

66. Güneş İmran oğlu Musa gibi düşmanını yok etmek için kâh asasını gösterir, kâh ejderhayı.

67. Ay senin eşiğinde damgalı bir köle olsa şaşılır mı; güneş de, adı cevher olsa bile, kapının toprağının hizmetkârıdır. (Ayın lekeleri, kölelere vurulan damgaya benzetilir.)

68. Güneş sabah vakti hizmetine yetişmek için koşarak acele ile geldi, terleyip kıpkırmızı oldu.

69. Güneş karaları ve denizleri gezip deniz yüzünden geldiği için hizmetine armağan olarak altın turunç getirdi.

70. Kendisi varken senin üzengine ay benzetildiği için güneş hasret ve kıskançlıkla boyunu çember gibi büktü. (Üzengi hilale benzer.)

71. Talihi olan herkes sözüne boyun eğsin; güneş de senin fermanına uyduğu için gönlü aydın oldu. (Mısra "devleti varsa âlem senin sözüne boyun eğsin" diye de okunabilir.)

72. Güneş senin has meclisine layık olmadığını bilir; davet edilse bile gelmez, davete inanmaz.

73. Güneş, düşmanının kendisinden çaresizce uzaklaştırıldığını gördüğü için böyle başı dönmüş, durmadan tedirgindir. (Beyit açık değildir; ilk mısraın anlamı kesin değildir.)

74. Atının toynağının nalı yeryüzüne değdiği için güneş kendini alt üst edip toza bulanır. ("Aġber" sözlük anlamıyla toz renkli, tozlu demektir.)

75. Güneş, sen şaha altından hamam tası yapmak için bin gayretle her an çalışıp kuyumcu oldu.

76. İki sözde coşup şöyle bir matla söylersem ayıp olur mu; güneş yeni ay gibi artarsa ne olur? (Şair burada yeni bir matla söyleyeceğini haber verir.)

77. Güneş atının nalının hilalinden parıltı bulduğu için dünyaya ebede dek süs ve ziynet verir.

78. Evet, yıldız atının nalının mıhını kıskanır; güneş de elbette eyvanının şemsesine haset eder. ("Şemse" sözlük anlamıyla güneş biçimli süs, rozettir; güneş kendi adını taşıyan süsü kıskanır.)

79. Güneş, kara ve denizin sultanı olarak ne kadar büyük olsa da eşiğine yüz sürüp toprak olarak geçer.

80. Güneş dördüncü kat gökteki köşkünün üstüne yüz sürmekle bin kez övünsün; yine kapının yüksek halkasıyla eşit olamaz.

81. Güneş yüce gökleri kendine minber edinip durmadan senin yüce adına hutbe okursa şaşılır mı?

82. Seher yelinin getirdiği atının nal tozunu güneş kâh göz sürmesi, kâh taç edinir.

83. Güneş, Zühre senin meclisinin damadına bakire olarak yetişsin diye her gün o yeni geline duvak tutar. (Zühre yıldızının gündüz görünmeyişi, güneşin onu örtmesiyle açıklanır.)

84. Rüzgâr ayaklı atının yol tozu nereye yönelirse güneş kılıcını omzuna alıp kılavuz olarak önünden yürür.

85. Kesmekte güneşin senin kılıcınla bir ilgisi yok; galiba ancak gönül aydınlığında ona benzemeye mazhar olur.

86. Evet, güneş senin dergâhının toprağı yanında zerreden azdır; bu yüzden her gözün bakabileceği bir manzara olmamıştır. (Bu beyit VT nüshasında yoktur.)

87. Yeşil kubbenin pehlivanı güneş her gün altın işlemeli kılıçla dolaşarak gelir ve düşmanını arar.

88. Karanlıkların dolunayı, güneşten de yüksek bir güneş görmek isterse yüce kadrinin şemsesine baksın.

89. Kevser pınarının suyu her gün senin izinin tozuna erer; güneş de can pınarı gibi can besleyen olsa ne olur.

90. Güneş aşk denizinden bir zerre bile nasip almadığı için hafifliğinden böyle demirsiz kalmıştır. ("Lenger" gemi demiridir; demirsiz gemi gibi güneş de bir yerde duramaz.)

91. Güneş görünüşte ne kadar yüce görünse de yolunun tozunun bir zerresinin rütbesine erişmiş değildir.

92. Gök kadirli eşiğin öyledir ki gezegenler ona en aşağı toprak, güneş de kapının toprağı olmuştur.

93. Bu dokuz köşe, yani dokuz kat gök, yüzünün güneşiyle doldu; güzelliğinin güneşiyle yedi iklim güneş olsa ne olur.

94. Güneş zaten güzeldi; Kevser pınarı gibi ayağının toprağına yüz sürdüğü için bu yüzle daha da güzel oldu. ("‘Ayn" sözlük anlamıyla hem pınar hem güneş demektir; "vech" sözü de hem yüz hem biçim anlamındadır.)

95. Övgünü dua ile kısaltırsam şaşılır mı; bilirim, güneş nazik mizaçlara baş ağrısı verir. (Övgünün uzaması, güneşte fazla kalmanın verdiği baş ağrısına benzetilir.)

96. Güneş dördüncü kubbenin yüzünden yüz bin izzetle bu zebercet kemerden gelip aştıkça,

97. Güneş her gün nurlu bir peçeyle güzelliğini gösterip karanlık perdeyi kaldırdıkça,

98. Yer durdukça ve felek durmadan döndükçe, güneş lacivert kubbeye çıkıp indikçe,

99. Geceler nilüfer renkli gül bahçesini süsledikçe, güneş felek gül bahçesine kırmızı bir gül olarak geldikçe,

100. Arş, ferş, levh, kürsî ve kalem durdukça, güneş mahşer gününe dek yıldızlarla birlikte oldukça,

101. Sen Hakk'ın gölgesi olan padişahsın; Hak varlığının gölgesini daim etsin, çünkü senin varlığın ışık saçan güneştir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yüz bir beyitlik Türkçe bir kasidedir ve neşirde Kaside 18 numarasını taşır; Münîrî divanının en uzun kasidesidir. Kaside, bütün beyitleri aynı kafiyeyle süren, çoğunlukla bir hükümdarı övmek için yazılan uzun nazım şeklidir. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Redif "güneş" sözüdür ve yüz bir beytin her birinin sonunda tekrarlanır; Ersoy da divandaki kaside redifleri arasında "güneş"i anar. Kafiye "r" sesine dayanır (ḫāver, gider, ḳaçar, enver, leşker, döker, peyker …); Ersoy bu kasideyi yalnız revi harfiyle kurulan kafiyenin örnekleri arasında gösterir. Kaside Vatikan (VT 33b) ve Viyana (VY 15a) nüshalarında vardır; 86. beyit Vatikan nüshasında yoktur. Neşirdeki başlık "Der-medḥ-i Sulṭān Bāyezīd Ḫān ḫalledallāhü mülkehū", yani "Sultan Bayezid Han'ın övgüsünde; Allah mülkünü ebedî kılsın" anlamındadır. Vatikan nüshasındaki başlık neşirde eksik harflerle basılmış olsa da "āftāb redīf", yani "güneş redifli" ibaresi okunabilir. Kasidenin ne zaman sunulduğuna dair kaynakta bilgi yoktur.

Kasidede üç matla vardır; yani iki mısraı da redifle biten beyit üç kez gelir ve şiiri üç büyük bölüme ayırır. 1-33. beyitler güneşi anlatan uzun giriş bölümüdür (teşbib). Bu bölüm, şairin güneşi düşünürken güneşin "bu şiiri" ezberden okuduğunu gördüğü 33. beyitle kapanır. 34. beyit ikinci matladır; 34-56. beyitler sevgiliye seslenen, kasidenin içine yerleştirilmiş bir gazel gibidir ve 56. beyitte "Münīr" mahlasıyla biter. 57. beyit girizgâhtır: şair sevgiliye, güneşin bile korkusundan titrediği şahtan sakınmaz mısın diye sorar ve 58. beyitte memduhun adı, "Sulṭān Bāyezīd", verilir. 58-75. beyitler medhiyedir. 76. beyitte şair "iki sözde coşup bir matla söylersem ayıp olur mu" diyerek yeni bir matla söyleyeceğini haber verir; 77. beyit üçüncü matladır ve medhiye 94. beyte kadar sürer. Kasidenin ortasında yeniden matla söylemeye tecdid-i matla denir. 95. beyitte şair övgüyü dua ile kısaltacağını söyler; 96-101. beyitler "… oldukça, … dikçe" kalıbıyla birbirine bağlanan duadır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kasidenin bütün imge düzeni redifteki güneşe bağlıdır ve neredeyse her beyit güneşe başka bir kılık giydirir. Giriş bölümünde güneş gece balığından kurtulan Yunus (1), ay Züleyha'sından kaçan Yusuf (2), beyaz elini gösteren Musa (3), Hint ülkesini fetheden bir hükümdar (6), gökte bir bal peteği (7), felek tandırında bir külçe (12), duvara tutunarak yürüyen bir sarhoş (13), altın miğferli bir süvari (18), kocakarı dünyayı nurdan başörtüsüyle gelin gibi süsleyen bir el (26) ve ateşle oynayan bir hokkabazdır (32). Peygamber kıssalarına yapılan bu art arda göndermeler telmih sanatının örnekleridir. Güneşle ilgili olayları şiirin konusuna bağlayan hüsn-i talil örnekleri de çoktur: güneş ayı sevdiği için gündüz onun yüzünü örter (23), dünyayı dolaşması gönül gibi avare oluşundandır (27), çoğu zaman bağrının yanık olması feleğin vefasızlığını görmesindendir (31).

Gazel bölümünde güneş sevgilinin güzelliği karşısında küçülür: tava içindeki tane gibi sıçrar (36), sevgilinin sokağını aramak için bacalardan sarkar (43), bakışının hançerine düşer (45), Züleyha gibi elinde turunç tutar (46), kalender gibi yalınayak dolaşır (47). 38. beyitte "güneş balçıkla sıvanmaz" atasözü, "örtünülmez" biçimiyle kullanılır; bu, Münîrî'nin atasözlerine başvurmasının bir örneğidir. 42. beyitte şair, gönlünün "aşka tövbe et" öğüdüne güneşin batıdan doğacağı günü hatırlatarak karşılık verir. 56. beyitteki mahlas beytinde güneş ışığında uçuşan zerreler, güneşin sevgiliye saçtığı ufak altınlar olur.

Medhiye bölümünde güneş padişahın hizmetkârı olur: eşiğinde asa tutan kapıcıdır (58), onun vasıflarını yazmak için yedi kat göğü defter yapar (61), çadırının tepe topuzudur (62), ona altın turunç getirir (69), hamam tası yapmak için kuyumcu olur (75), adına hutbe okur (81), kılıcını omzuna alıp kılavuzluk eder (84). Söz oyunları da sıktır: 12. beyitte "külīçe" hem çörek hem külçe, 36. beyitte "mihr" hem güneş hem sevgi, 54. beyitte "hevā" hem hava hem arzu, 78. beyitte "şemse" hem güneş hem güneş biçimli süs, 94. beyitte "‘ayn" hem pınar hem güneş anlamıyla okunabilir. "Gömeç" (petek), "degzinmek" (dolaşmak) ve "yasak" (buyruk) gibi sözler eski Türkçenin izini taşır. 95. beyitte şair, övgüyü uzatmanın nazik mizaçlara güneş gibi baş ağrısı vereceğini söyleyerek redifi duaya geçişin gerekçesi yapar.

Tarihî Bağlam

Kasidenin kime yazıldığı başlıktan ve 58. beyitteki "sulṭān Bāyezīd" adından bellidir: memduh II. Bayezid'dir. Ersoy'a göre Türk edebiyatında güneş redifli kasideyi ilk olarak II. Murad devri şairlerinden Edirneli İvazpaşazâde Atâyî söylemiş, şiir Ahmed Paşa'nın naziresiyle meşhur olmuştur. Münîrî bu iki şaire nazire olarak yazdığı kasidesinde onları adlarıyla anar: 19. beyitte güneşe "dür-perver" (inci besleyen) diyen ‘Aṭāyī'yi, 20. beyitte ona "bī-mīzer" (peştamalsız) diyen Aḥmed'i. Ersoy girişte bu iki beyti iki kez alıntılar ve kasideyi Ahmed Paşa'ya nazire olan şiirler arasında sayar. TDV maddesi de Münîrî'nin Türkçe kasidelerinde Ahmed Paşa ile Atâyî'nin etkisi görüldüğünü belirtir. İki öncülün sözleri kasidenin içinde birer tanık gibi geçer; Münîrî onların güneşe verdiği sıfatları anar, 20. beyitte de Ahmed'in sözünü sorgular. Kasidenin Bayezid'in Amasya'daki şehzadelik yıllarında mı yoksa saltanatı sırasında mı yazıldığı ise kaynaklarda belirtilmez.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar