Özgün Metin

Vezin: mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün (Arap aruzunda vâfir bahri; neşirde verilen "serî‘" adı mısraların hece düzenine uymuyor).

القَولُ فِي حَقائِقِ الأشياءِ
el-Ḳavlu fī ḥaḳā’iḳı’l-eşyā’ (eşyanın hakikatleri hakkında söz)

لِكُلِّ حَقائِقِ الأشياءِ ثُبُوتٌ
وَنَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ وَ ارْتِجالِ

Li-külli ḥaḳā’iḳı’l-eşyā’i s̱übūtun
Ve na‘lemu bi’ż-żarūreti ve’rticālī

وَخالَفَ فِيهِ سُوفَسْطاءُ جَهْلاً
أضاعُوا العُمْرَ فِي قَولٍ مُحالِ

Ve ḫālefe fīhi sūfesṭā’u cehlen
Eżā‘u’l-‘umra fī ḳavlin muḥālī

القَولُ فِي أسبابِ العِلْمِ
el-Ḳavlu fī esbābi’l-‘ilm (bilginin sebepleri hakkında söz)

لِعِلْمِ الخَلْقِ أسبابٌ ثَلاثَة
سَأنْظِمُها بِنَظْمٍ كَاللَّآلِي

Li-‘ilmi’l-ḫalḳı esbābun s̱elās̱e
Se-enẓımuhā bi-naẓmin ke’l-le’ālī

حَواسٌ سَلِيمَةٌ، والعَقْلُ ثانٍ
وَقَولٌ صادِقٌ فَاسْمَعْ مَقالِي

Ḥavāssun selīmetun ve’l-‘aḳlu s̱ānin
Ve ḳavlun ṣādıḳun fe’sma‘ maḳālī

وَتَنْقَسِمُ الحَواسُ بِخَمْسِ حِسٍّ
سَأتْلُوها عَلَيكَ بِلا اعْتِلالِ

Ve tenḳasimu’l-ḥavāssu bi-ḫamsi ḥissin
Se-etlūhā ‘aleyke bi-lā’‘tilālī

فَسَمْعٌ ثُمَّ ذَوقٌ ثُمَّ لَمْسٌ
وَإبْصارٌ وَ شَمٌّ يا أهلَ خالِ

Fe-sem‘un s̱umme ẕevḳun s̱umme lemsun
Ve ibṣārun ve şemmun yā ehle ḫālī

وَقَولٌ صادِقٌ يَنْقَسِمُ أيضاً
عَلَى قِسْمَينِ يا أهْلَ الخِلالِ

Ve ḳavlun ṣādıḳun yenḳasimu eyżan
‘Alā ḳısmeyni yā ehle’l-ḫilālī

فَقِسْمٌ ما تَوافَرَ فِيهِ قَولٌ
مِنْ أقوامٍ كَثِيرٍ بِالتَّوالِي

Fe-ḳısmun mā tevāfere fīhi ḳavlun
Min aḳvāmin kes̱īrin bi’t-tevālī

فَهذا القِسْمُ يُوجِبُ فِيكَ عِلْماً
ضَرُورِيًّا عَدِيمَ الاخْتِلالِ

Fe-hāẕe’l-ḳısmu yūcibu fīke ‘ilmen
Żarūriyyen ‘adīme’l-iḫtilālī

كَعِلْمٍ ثابِتٍ بِوُجُودِ مِصرٍ
وَأسلافِ المُلُوكِ ذَوِي المَعالِي

Ke-‘ilmin s̱ābitin bi-vücūdi Mıṣrin
Ve eslāfi’l-mülūki ẕevi’l-me‘ālī

وَثانِي القِسْمِ أخبارُ الرَّسُولِ
صَدُوقِ القَولِ عِندَ اللهِ عالِي

Ve s̱ānī’l-ḳısmi aḫbāru’r-resūli
Ṣadūḳı’l-ḳavli ‘inde’llāhi ‘ālī

وَأيضًا ذاكَ يُوجِبُ فِيكَ عِلْمًا
بِاستِدْلالِ عَقْلٍ ذِي اجتِيالِ

Ve eyżan ẕāke yūcibu fīke ‘ilmen
Bi’stidlāli ‘aḳlin ẕī’ctiyālī

ولكِنْ فِي التَّيَقُّنِ مِثْلَ عِلْمٍ
ضَرُورِيٍّ عَدِيمِ الارْتِحالِ

Ve lākin fi’t-teyaḳḳuni mis̱le ‘ilmin
Żarūriyyin ‘adīmi’l-irtiḥālī

وَعِلْمٌ ثابِتٌ بِالعَقْلِ أيضًا
عَلَى ضَرْبَينِ يا زُمَرَ الأهالِي

Ve ‘ilmun s̱ābitun bi’l-‘aḳli eyżan
‘Alā żarbeyni yā zümera’l-ehālī

فَإنْ يَكُ بِالبَداهَةِ فَهُوَ عِلْمٌ
ضَرُورِيٌّ غَنِيٌّ عَنْ مِثالِ

Fe-in yekü bi’l-bedāheti fe-hüve ‘ilmun
Żarūriyyun ġaniyyun ‘an mis̱ālī

وَإنْ يَحْصُلْ بِاسْتِدلالِ عَقْلٍ
فَكَسْبِيٌّ بِلا قِيلٍ وَقالِ

Ve in yaḥṣul bi’stidlāli ‘aḳlin
Fe-kesbiyyun bi-lā ḳīlin ve ḳālī

وَما الالهامُ مِن أسبابِ عِلْمٍ
بِصِحَّةِ شَيءٍ عِندَ ذَوِي الكَمالِ

Ve me’l-ilhāmu min esbābi ‘ilmin
Bi-ṣıḥḥati şey’in ‘inde ẕevi’l-kemālī

القَولُ فِي حُدُوثِ العِلْمِ
el-Ḳavlu fī ḥudūs̱i’l-‘ilm (baskıda böyle; kastedilen âlemin sonradan oluşu hakkında söz)

وَيَحْدُثُ عالَمٌ بِجَمِيعِ جُزْءٍ
فَلا تَسْمَعْ أباطِيلَ المَقالِ

Ve yaḥdus̱u ‘ālemun bi-cemī‘i cüz’in
Fe-lā tesma‘ ebāṭīle’l-maḳālī

وَذا إنْ قامَ ذاتًا فَهُوَ عَينٌ
وَإلّا فَهُوَ عَرَضٌ ذُو زَوالِ

Ve ẕā in ḳāme ẕāten fe-hüve ‘aynun
Ve illā fe-hüve ‘arażun ẕū zevālī

وَعَينٌ إنْ تَرَكَّبَ فَهُوَ جِسْمٌ
وَإلّا فَهُوَ جُزْءٌ يا أهلَ حالِ

Ve ‘aynun in terekkebe fe-hüve cismun
Ve illā fe-hüve cüz’un yā ehle ḥālī

يُسَمَّى جَوهَراً فَرْداً وَلكِنْ
قَدْ أنْكَرَهُ الحَكِيمُ بِلا انْعِدالِ

Yüsemmā cevheren ferden ve lākin
Ḳad enkerahu’l-ḥakīmu bi-lā’n‘idālī

وَهَذا العَرَضُ لا يَبْقَى زَماناً
بِحالٍ وَلا يَقُومُ بِلا مُحالِ

Ve hāẕe’l-‘arażu lā yebḳā zemānen
Bi-ḥālin ve lā yeḳūmu bi-lā maḥālī

فَيَحْدُثُ فِي الجَواهِرِ وَالجُسُومِ
عَلَى نَهَجِ الحُلُولِ وَاحْتِلالِ

Fe-yaḥdus̱u fi’l-cevāhiri ve’l-cüsūmi
‘Alā nehci’l-ḥulūli ve’ḥtilālī

كَألْوانٍ وَأكْوانٍ وَطَعْمٍ
وَأصْنافِ الرَّوائِحِ يا ابنَ خالِ

Ke-elvānin ve ekvānin ve ṭa‘min
Ve eṣnāfi’r-revā’iḥı yā’bne ḫālī

Günümüz Türkçesiyle

33. Eşyanın bütün hakikatleri sabittir, gerçekten vardır; bunu zorunlu olarak ve düşünmeye gerek kalmadan biliriz.

34. Sofistler cehaletle buna karşı çıktılar; ömürlerini olmayacak bir söz uğruna harcadılar.

35. Yaratılmışların bilgi edinmesinin üç sebebi vardır; onları inci gibi bir nazımla dizeceğim.

36. Sağlam duyular, ikincisi akıl ve doğru haber; sözüme kulak ver.

37. Duyular beş duyuya ayrılır; onları sana eksiksiz sayacağım.

38. İşitme, sonra tatma, sonra dokunma, görme ve koklama, ey yüce kişi. (Neşrin dipnotu "ḫāl" kelimesini "yücelik" diye açıklar.)

39. Doğru haber de iki kısma ayrılır, ey güzel huylu kişi. (Dipnot: "ḫilāl" güzel işler demektir.)

40. Bir kısmı, pek çok topluluktan kesintisiz biçimde art arda gelmiş sözdür. (Baskıda "tevāfere", yani bolca gelmek; konu tevatür haberidir.)

41. Bu kısım sende hiçbir sarsıntıya uğramayan zorunlu bir bilgi doğurur;

42. Mısır'ın varlığına ve yüce işler yapmış geçmiş hükümdarlara dair kesin bilgimiz gibi.

43. İkinci kısım Resûl'ün haberleridir; o, sözü doğru, Allah katında mertebesi yüce olandır.

44. Bu da sende, seçip ayıklayan aklın delil getirmesiyle elde edilen bir bilgi doğurur.

45. Ama kesinlik bakımından, yerinden oynamayan zorunlu bilgi gibidir.

46. Akılla sabit olan bilgi de iki türlüdür, ey halk toplulukları.

47. Akla hemen doğuyorsa zorunlu bilgidir; örnek göstermeye ihtiyaç duymaz.

48. Aklın delil getirmesiyle elde ediliyorsa, dedikoduya yer bırakmadan kesbî, yani çalışılarak kazanılmış bilgidir.

49. Kemal sahiplerine göre ilham, bir şeyin doğruluğunu bildiren bilgi sebeplerinden değildir.

50. Âlem bütün parçalarıyla sonradan olmuştur; boş sözlere kulak asma.

51. Bir şey kendi başına duruyorsa "ayn"dır; değilse yok olup giden bir arazdır.

52. Ayn birleşik ise cisimdir; değilse parçadır, ey hâl ehli.

53. Bu parçaya "cevher-i ferd" denir; ama filozof onu, yoldan sapmadığını sanarak inkâr etmiştir. (Neşrin tercümesi "bilge kişi … inkâr etmiştir" der. "Ḥakīm" burada büyük ihtimalle filozofları anlatır; ikinci yarım mısra iki türlü anlaşılabilir.)

54. Bu araz hiçbir hâlde iki an boyunca kalmaz; bir yer olmadan da var olmaz. (Baskıda "muḥāl"; anlam "maḥāl", yani yerler, gerektirir.)

55. O, cevherlerde ve cisimlerde onlara girip yerleşme yoluyla meydana gelir;

56. renkler, oluşlar, tatlar ve çeşit çeşit kokular gibi, ey dayımın oğlu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Sofistlere Karşı İlk Söz

Akaid ilmi Allah'tan söz etmeden önce bilmenin mümkün olduğunu güvenceye almak zorundadır. Sa'dî Çelebi bu bölüme iki beyitle girer ve cevabı kestirip atar. Eşyanın hakikatleri vardır, bunu zorunlu olarak ve düşünmeye gerek kalmadan (irticâlen) biliriz; buna karşı çıkan "sūfesṭā", yani sofistler, ömürlerini olmayacak bir söz uğruna harcamışlardır. Nesefî'nin risalesi de, Yusuf Şevki Yavuz'un ansiklopedi maddesinde anlatıldığı üzere, âlemin gerçek bir varlığı bulunduğuna işaret ederek başlar. Manzumede bu ilke tek bir yargıya indirgenmiş, tartışma yerine küçümseme konmuştur. "Ömürlerini harcadılar" sözü, bir delilden çok bir hükümdür; Sa'dî, girişte söylediği gibi, öğrencinin ezberleyeceği kısa kesin cümleleri seçmiştir.

Bilginin Üç Yolu

On beş beyitlik ikinci kısım, bilginin sebeplerini sayar: sağlam duyular, akıl ve doğru haber. Beş duyu tek beyitte, vezin elverdiğince sıralanır. Doğru haber ikiye ayrılır. Birincisi çok sayıda topluluktan kesintisiz gelen haberdir; kelâmcılar buna tevatür der. Baskıda kelime "tevāfere" (bolca gelmek) olarak geçer, kastedilen tevatürdür. Bunun verdiği bilgiye örnek olarak Mısır'ın varlığı ve geçmiş hükümdarlar gösterilir: Mısır'ı görmemiş biri de onun var olduğundan kuşku duymaz. İkincisi Resûl'ün haberidir. Sa'dî bu haberin verdiği bilgiyi dikkatle tarif eder: akıl yürütmeyle elde edilir, ama kesinlik bakımından zorunlu bilgi kadar sağlamdır. Akılla elde edilen bilgi de ikiye ayrılır; akla hemen doğan bedihî bilgi ile delil getirerek kazanılan kesbî bilgi.

Bölümün son beyti bir reddir: ilham, ehline göre bir şeyin doğruluğunu bildiren bilgi sebepleri arasında yer almaz. Bu cümle, kişisel sezgiyi dinî bilginin ölçüsü yapmak isteyenlere karşı medresenin çizdiği sınırdır. Gerekçe verilmez; Nesefî metninin kısalığı burada da bozulmaz.

Cevher, Araz ve Cisim

Bölümün başlığı nüshada "el-Ḳavlu fī ḥudūs̱i’l-‘ilm" olarak basılmıştır; içerik ve tercümedeki karşılık ("Alemin Hudûsluğu Üzerine") başlığın "ḥudūs̱u’l-‘ālem", yani âlemin sonradan oluşu olması gerektiğini gösterir. Bu kısım, Allah'ın varlığını ispat edecek delilin zeminini hazırlar. Âlem bütün parçalarıyla sonradan olmuştur; sonra varlıklar sınıflanır. Kendi başına duran şey "ayn"dır, başka bir şeyde duran "araz"dır; ayn birleşikse cisim, değilse parçadır ve bu parçaya "cevher-i ferd", yani bölünmez parça denir. Arazlar iki an kalmaz, bir yer olmadan var olamaz; renkler, oluşlar, tatlar ve kokular bunlardandır.

Elli üçüncü beyitte manzume bu kuru sınıflamaya bir not ekler: "Ḳad enkerahu’l-ḥakīm", yani hakîm onu, bölünmez parçayı, inkâr etmiştir. Makaledeki Türkçe karşılık "bilge kişi"dir. Aynı ansiklopedi maddesi, Teftâzânî'nin şerhinde cevher-i ferd için ileri sürülen delilleri yeterli bulmadığını, ama filozoflara karşı bir reddiye niteliği taşıdığı için bu görüşü övdüğünü kaydeder. Bölünmez parçanın karşısında filozofların durduğu buradan da anlaşılır; "ḥakīm" kelimesini burada filozof diye anlamak bu yüzden daha yerinde görünür. Sa'dî'nin tek mısraı bu tartışmanın varlığından haberdar bir medrese hocasının işaretidir; yanlış anlaşılmaya açık "bi-lā’n‘idāl" (sapmadan) sözü de beytin iki türlü okunabilmesine yol açar.

Bölümde hitaplar dikkatle seçilmiştir: "yā ehle ḫāl" (ey yüce kişi), "yā zümera’l-ehālī" (ey halk toplulukları), "yā’bne ḫālī" (ey dayımın oğlu). Neşri hazırlayanların gözlemine göre Sa'dî, "Ehl-i Sünnet" gibi terimler yerine bu türden genel hitapları seçer. Bunların bir kısmı kafiye gereği gelmiştir; yine de manzumeye bir hocanın talebesiyle konuşan sesini katarlar.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar