Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Nīş-i müjgān-ı to ez-sīne-i dil-rīş ne-reft
Key buved rīş-i dilem bih ki ez ū nīş ne-reft
Şod be-derd-i ġam-ı ‘ışḳ-ı to çonīn ża‘f-ı dilem
Dem ne-bāşed ki dil-i ḫasteem ez-ḫᵛīş ne-reft
Meẕheb-i ‘ışḳ-ı cemāl-i to ki āyīn-i menest
Bīm-i īmān buved ān-rā ki be-īn kīş ne-reft
Yār ber-küşten-i men ḫᵛāst me-rev goft raḳīb
Lillāhi’l-ḥamd ki ber ḳavl-i bed-endīş ne-reft
Heves-i gerd-i rehet key reved ez-ḳalb-i Münīr
Fikr-i cer ey ṣanem ez-ḫāṭır-ı dervīş ne-reft

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin kirpiklerinin neşteri gönlü yaralı olanın sinesinden hiç gitmedi; neşter ondan çıkmadıkça gönlümün yarası nasıl iyileşir. ("Nīş" sözlük anlamıyla iğne, sivri uç, neşter; "rīş" yara demektir. Ersoy kirpikleri "neşter gibi" diye anlar.)

2. Senin aşkının gamının derdiyle gönlüm öyle zayıf düştü ki hasta gönlümün kendinden geçmediği bir an bile yoktur.

3. Senin cemalinin aşkının mezhebi benim âyinimdir; iman korkusu, bu dine girmeyen kimse içindir. ("Kīş" sözlük anlamıyla din, mezhep demektir. Ersoy "İman korkusu ancak bu yola girmeyenlerde olur" der.)

4. Sevgili beni öldürmek istedi; rakip ona "gitme" dedi. Allah'a hamd olsun ki o, kötü niyetlinin sözüne uymadı. (Divan şiirinde sevgilinin elinden ölmek âşığın dileğidir; rakibin engel olmaya çalışması bu yüzden kötü niyet sayılır. "Lillāhi'l-ḥamd" Arapça "hamd Allah'a mahsustur" demektir.)

5. Ey put gibi güzel, senin yolunun tozuna duyulan heves Münîr'in kalbinden ne zaman gider; cer düşüncesi dervişin aklından hiç gitmedi. ("Cer" Ersoy'un açıklamasıyla dervişin eline keşkül denen çanağı alıp dilenmesidir. Ersoy beyti "Nasıl dervişin aklından cer fikri çıkmazsa Münir'in kalbinden de yolunun toprağına kavuşma arzusu çıkmaz" diye anlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir Farsça yazılmış beş beyitlik bir gazeldir; neşirde Farsça gazellerin otuz beşincisidir (fg 35). Vezin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıdır. Redif "ne-reft", yani "gitmedi" fiilidir; Ersoy'un redif listesinde bu gazel "ne-reft" redifli olarak tek başına gösterilir. Kafiye "-īş" sesidir: rīş, nīş, ḫᵛīş, kīş, bed-endīş, dervīş. Olumsuz bir fiilin redif oluşu gazele bir süreklilik duygusu verir: hiçbir şey âşığın içinden gitmez. Şiir Vatikan (VT 70a) ve Viyana (VY 53a) nüshalarında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir cinasla açılır. "Rīş" (yara) ve "nīş" (neşter) yalnız ilk harfleriyle ayrılır; beyitte ikisi de iki kez geçer ve mısralar arasında bir ses ahengi kurar. Anlam bakımından da iki kelime birbirine bağlıdır: neşter yarayı açar, ama neşter yarada kaldıkça yara iyileşmez. Sevgilinin neşter gibi kirpikleri âşığın sinesinden hiç çıkmamıştır; yaranın iyileşmemesi bu yüzden kaçınılmazdır. Kirpiğin neştere benzetilmesi divan şiirinde sık görülen ok ve kirpik hayalinin bir türevidir.

İkinci beyitte aşk derdi gönlü öyle zayıflatmıştır ki gönül her an kendinden geçer. Redifin olumsuz yapısı burada çift olumsuzlukla birleşir: gönlün kendinden geçmediği bir an "yoktur". Üçüncü beyit rindane bir din dili kullanır. Sevgilinin cemalinin aşkı âşığın mezhebi ve âyinidir; iman korkusu ise bu dine girmeyenlere aittir. Mezhep, âyin, iman ve kīş kelimeleri bir tenasüp kurar. Bir önceki gazeldeki "küfr-i zülf … dīn-i menest" düşüncesi burada da sürer; iki gazel neşirde art arda gelir ve aynı vezinle yazılmıştır.

Dördüncü beyit küçük bir sahne kurar. Sevgili âşığı öldürmek ister, rakip onu engellemeye çalışır; âşık ise sevgilinin rakibin sözüne uymadığı için Allah'a hamd eder. Sevgilinin elinden ölmenin âşık için bir lütuf sayılması beyte ince bir ironi katar; rakip iyilik yapıyor gibi görünse de âşığın gözünde "bed-endīş", yani kötü düşünceli olandır. Mahlas beyti bir benzetmeyle kapanır. Dervişin aklından cer, yani dilenme düşüncesi nasıl çıkmazsa, Münîr'in kalbinden de sevgilinin yolunun tozuna duyduğu heves çıkmaz. Derviş ile Münîr, cer ile yol tozu arasında kurulan bu benzetme, âşığın kendini sevgilinin kapısında bir dilenci olarak görmesini anlatır; "gerd" (toz) ile "cer" kelimeleri ses bakımından da birbirine yakındır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar