Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Ḫoş bilür mihr ü vefā ḳā‘idesin yār velī
‘İtibār olmaya ol ‘ilme ki gelmez ‘amele

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili sevginin ve vefanın kurallarını iyi bilir, ama uygulamaya geçmeyen bilgiye itibar edilmez. (Birinci mısra Adlî'nin, ikinci mısra Câfer Çelebi'nin cevabıdır. Adlî'nin mısraı "ama" diye açık bırakılmıştır; Câfer Çelebi onu, sevgilinin bildiğini yapmadığını ima eden bir hükümle tamamlar. ‘Amel sözlük anlamıyla iş, uygulama demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu beyit müşterektir, yani iki şairin ortak eseridir. Neşrin dipnotuna göre nüshalarda birinci mısraın başında "Mısra‘-ı Sultân-ı Müşârü'n-ileyh Rahmetu'llâhi ‘aleyh" (adı geçen Sultanın mısraı), ikinci mısraın başında "Cevâb-ı Kâzı‘asker Ca‘fer Çelebi Rahmetu'llâhi" (Kazasker Câfer Çelebi'nin cevabı) ibaresi bulunur. Buna göre birinci mısra Adlî'ye, ikinci mısra Tâcîzâde Câfer Çelebi'ye aittir. Beyit remel bahrinin "fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır ve mısraları birbiriyle kafiyeli değildir; tek beyitlik şiire verilen ad olan müfred başlığı altında yer alır. Bayram neşrinde 153 numarayla divanın son şiiridir. Neşrin dipnotuna göre T (43b), M1 (44b) ve M2 (36a) nüshalarında vardır, OR ve İBB'de yoktur. Bayram'ın nüsha tanıtımına göre M1 ve M2 nüshaları bu beyitle sona erer.

Anlam ve Söz Sanatları

Adlî'nin mısraı alışılmış bir aşk şikâyetiyle başlar: sevgili sevginin ve vefanın kurallarını iyi bilir. Mısraın sonundaki "velî" (ama) bağlacı cümleyi yarıda bırakır ve okuyanı bir devam beklemeye yöneltir. Câfer Çelebi'nin cevabı bu boşluğu aşk dilinin dışından gelen bir hükümle doldurur: uygulamaya geçmeyen bilgiye itibar edilmez. Böylece sevgilinin vefasızlığı, bildiğini yapmayan bir bilginin kusuruna benzetilmiş olur. Bilginin amel ile birlikte değer kazandığı düşüncesi İslâm ahlâk geleneğinde sık tekrarlanır; Câfer Çelebi bu genel düşünceyi sevgiliye uygular.

Beyitte "kâ‘ide" (kural), "‘ilm" (bilgi) ve "‘amel" (uygulama) kelimeleri bir tenasüp oluşturur; bunlar medrese ve ilim çevresinin kelimeleridir. "‘İlm" ile "‘amel" arasında ise bilmek ile yapmak arasındaki karşıtlık kurulur. Câfer Çelebi'nin medresede yetişmiş, kadılık ve nişancılık yapmış biri olduğu düşünülünce, cevabın bu dili seçmesi dikkat çeker. İkinci mısraın "olmaya" biçimi sözlük anlamıyla "olmasın" demektir ve hükmü bir dilek ya da beddua tonuna yaklaştırır. Padişahın başlattığı mısraı bir devlet adamının tamamlaması, beyti saray çevresindeki şiir sohbetlerinin bir örneği olarak okutur.

Tarihî Bağlam

Câfer Çelebi, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1452'de Amasya'da doğdu. Babası Tâcî Bey, Latîfî ve Âşık Çelebi'ye göre şair, münşî ve hattat olup Amasya'da Şehzade Bayezid'in defterdarlığını yapmıştı. Câfer Çelebi ilk derslerini Amasya'da aldı, sonra Bursa'da okudu, müderris ve kadı oldu; 1497'de Dîvân-ı Hümâyun nişancısı oldu ve 1511'deki yeniçeri ayaklanmasından sonra Bayezid tarafından azledildi. TEİS'teki Adlî maddesi de İpekten'e dayanarak Tâcîzâde Câfer'i Bayezid'in Amasya'daki edebî çevresi içinde sayar. Âşık Çelebi ve Kınalızâde, Adlî'nin bir Farsça matla‘ına nazire yazan şairler arasında Câfer Çelebi'yi de anar; Bayram'a göre M2 nüshasında da bu matla‘a yazılan nazireler arasında onunki vardır.

Nüsha başlığında Câfer Çelebi "Kâzı‘asker" (kazasker) olarak anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Câfer Çelebi Anadolu kazaskerliğine 1514'te, Yavuz Sultan Selim döneminde getirilmiş ve 18 Ağustos 1515'te idam edilmiştir. Başlıktaki unvan bu yüzden onun sonradan ulaştığı makamı gösterir; ikisinin de adının yanında "rahmetu'llâh" duası bulunması, başlığın her ikisinin ölümünden sonra yazıldığını düşündürür. Beytin hangi yıl, Amasya'da mı yoksa İstanbul'da mı söylendiği bilinmiyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 187, şiir no. 153 (nüsha bilgisi ve başlıklar aynı sayfanın dipnotunda; nüsha tanıtımları s. 31-32). ekitap.ktb.gov.tr
  • Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 72 (Sultan Bâyezîd maddesi). ekitap.ktb.gov.tr
  • Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-Şu'arâ, hzl. Aysun Sungurhan, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 132, Sultan Bâyezîd maddesi. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar