Kul Hüseyin'in yaş destanı: doğumdan yüz yaşına kadar insan ömrünün evreleri; taze fidan, selvi boy, kervana yüklenen yük, baykuşlu virane ve Hakk'a yakın durak.
Latîfî'nin Basîrî ile Revânî hikâyesinin başında verdiği, aidiyeti belirsiz kıt'a: şaire şiir götüren, bostancıya tere satan ve Hindistan'a biber taşıyan ahmağa benzer.
Münîrî'nin "rīḫt" (döktü) redifli Farsça gazeli; gözyaşı la‘l ile inci döker, göz dolap testisi gibi su döker, sevgilinin hançeri hasta gönle şerbet döker.
Adlî'nin beş beyitlik gazeli; toprak olmuş âşığın zerreleri, parmakla gösterilen hilal, sararan yaprak ve zahid üzerinden vuslatın servetle kazanılamayacağını söyler.
Sevgilinin yüzünü mushafa, kaşını mihraba, eşiğini kıbleye benzeten beş beyitlik gazel; şair kendini gözyaşı döken ve inleyen bir su dolabına benzetir.
Cûdî'nin Himmet-i Lâ Tuhût manzumesi: "salâh-âver-i dîn" diye anılan Selâhaddîn, bir avuç askerle yenilen milyonlar, göklerden bir zafer takı ve düşmanlarının bile şahit olduğu fazilet.
Sâhib'in "-âra dek çekerüz" redifli gazeli: çekmek fiilinin yedi ayrı anlamı, inleyişin ticaret malına dönmesi ve hesap gününe dek sayılan yara tesbihi.
Son beyitte sesin değiştiği gazel: sevgiliye can saçan âşık, Muhammed hakkı için yapılan şükür secdesi, Şirin'in canı söz oyunu ve Nigârî'yi pişmanlıkla yüzleştiren öğütçü.
Bayezid Niğbolu ve Silistre'yi alıp Karaferye'den dört yana akıncı salarken, üç beyit akıncı kazancının öbür yüzünü, yurdundan sürülen halkın yasını anar.
Sevgilinin gelmediği bir gece: meclise gelmeyen sevgili, yanmayan mum, sözünü tutmayan dilber ve şiiriyle Nizâmî, Sa'dî ve Selmân'ı kıskandıracağını söyleyen Avnî.
Pervâne Bey Mecmuası'nda Refîkî, Mecma'u'n-Nezâ'ir'de Nasûhî adıyla geçen gazel: ay parçası güzeller, gezegen gibi dolaşan sevgililer, ak yüzlü sevgili ve yüzü kara rakipler.
Kitabın adındaki kavram redif olur: her ilmin başı ve sonu, velâyet kapısı ve dünyadan daha şerefli sayılan edebe beş beyitlik bir tanımlar dizisi.
Kul Hüseyin'in sekiz heceli "çevrilir" redifli güzellemesi: Arap atlı koç yiğitler, şeker dudaklı yâr, al yanakta gonca gül ve bir yâr için kurbana dönen can.
Basîrî'nin Revânî'yi adını anmadan hicvettiği kıt'a: bir zamanlar cimrilikle anılan Pinti Hamîd'in temize çıkması ve suçun daha büyük bir cimriye geçmesi.
Münîrî'nin sevgiliyi gönül köşesinde yanan bir tecelli mumu sayan Farsça gazeli; mahlas beytinde Münîrî adı ile "münīr" (parlak) kelimesi oyunlaşır.
Adlî'nin "degül" redifli altı beyitlik gazeli; Ferhad'la yarışan feryadı, Leylâ'nın kırdığı kâseyi ve talihi yâr olmayan âşığın ayrılığı seçişini anlatır.
Mihrî'nin kendisini öven Makâmî'ye verdiği alaycı cevap; Âşık Çelebi iki şiiri yan yana aktarır, Mihrî öpücüğünü bir hastalığa benzetip övgüyü geri çevirir.
"Medeniyet demek" diye başlayan alaycı tanımlar, kadınların toplumsal yeri tartışması ve koparılan çiçek benzetmesi: "Latîfe" başlıklı dört beyitlik nâ-tamâm gazel.
Âşığın titrek sureti aynayı cıva evine çevirir; ben özet, ayva tüyü ayrıntıdır; bâl hem akıl hem kanattır; mum, pervane tüyünden dokunmuş bir şal giyer.
Elif harfli gazelleri kapatan bu sâkî rubaisi, kafiyesiyle be harfini şimdiden duyurur; sâkîden yüzündeki perdeyi kaldırması ve kana dönen ciğere şarap istenir.
Lazar'ın kızının Bayezid'e verildiği ve Bayezid'in içki meclisini bu kızdan ve Ali Paşa'nın yardımıyla öğrendiği bâbda Osmanoğullarının içkiye başlayışı üzerine.
Ancak 2015'te bilim dünyasına tanıtılan gazel: sevgiliye hizmete kalkan serviler, eşiği süpüren kirpikler, kilisede kalakalan putlar ve eşik taşını yastık edinmeyi dileyen Avnî.
Mecma'u'n-Nezâ'ir'de Kemalpaşazâde'nin zemini, Pervâne Bey Mecmuası'nda Refîkî'nin nazîresi sayılan bayram gazeli: ayak basacak yer bulamayan kadehler ve 'ey refîk' hitabı.
Dört beyitlik en kısa bâb: şeyhin mürîdleriyle şer'î sohbeti, bid'atten sakındırma, edep ve sohbetin yolu ve önceki büyüklerin izinden gitme ilkesi.
Kul Hüseyin'in İmam Hüseyin için söylediği mersiye-nefesi: Kerbela çölünü arzulayan gönül, Mansur gibi dara durma dileği, semah dönen abdallar ve meydana dökülen yetim kuzular.
Basîrî'nin Revânî'nin mutfağında açlıktan köpük kusan hizmetkârı anlattığı hiciv kıt'ası: oruç ve cimrilik anlamlarıyla imsâk tevriyesi ve bedava lokmayla bozulan oruç.
Münîrî'nin Hâfız'a nazire Farsça gazeli; zülfün küfrü âşığın dinidir, yolun dikeni çiçek olur, şairin gazelleri rindler meclisinin mumu sayılır.
Adlî'nin "degül" redifli beş beyitlik gazeli; ra kaş ve dal zülüf benzetmeleri, kanlı göz kâsesi ve Hüsrev ile Dârâ'nın bile kul olduğu güzeller şahı hayalini işler.
Redifi "tutar" fiilinin her beyitte başka anlamıyla kurulan gazel; büyülü gözler, dünyayı basan gözyaşı ve tüyle örtülecek güzellik aynası imgelerini işler.
Cûdî'nin "Latîfe" başlıklı dekadan taşlaması: billur gülüş, yasemin renkli zaman, pembe emel, şeffaf nağme, yeşil rüya ve sıcak helvaya dönen sıcak dudak.
Sâhib'in "itmege degmez" redifli gazeli: Uşşak, Şehnaz ve Dügâh makamlarının adlarıyla kurulan bir beyit, önsöz ve başlık sayfası olan ayva tüyü, taç ile külah.
Elif bölümünü kapatan ikinci sâkî rubaisi: tükenen güç, canın kuvveti olan saf şarap, ayrılığın karanlığını dağıtacak kadeh ve sabırsız bir "acele et" çağrısı.
Bayezid'in fesatçı kadıları bir eve kapatıp yakmak istediği, Arap nedimin "kadılığı keşişlere verelim" şakasıyla kurtarıldıkları ve kadılara resim konduğu latifenin ardından üç beyit.
Sakiye ve deyr pirine seslenen bir meyhane gazeli: harabeye dönen gönül binası, şarabın sırrı, meyhanenin üst katında boşaltılan fıçı ve Musa'nın Tur'da gördüğü ateş.
Yalnız Pervâne Bey Mecmuası'nda kalan Refîkî gazeli: güneş yanağı dinleyip hilale dönen ay, şeker kamışı benzetmesine itiraz ve yanakta imana gelen kâfirler gibi tüyler.
Kitabın baştan sona Farsça tek gazeli: “feryâd res” redifli bir münacat, gurbet yarası, aşktan sarhoş düşen âşık ve kendini rindlerden sayan şair.
Karekod · QR code
Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.
This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.